Rom�t n� Ballkan

Rom�t besohet t� ken� l�n� Indin� rreth 1000 pas Krishtit dhe t� ken� kaluar p�rmes �far� tani �sht� i njohur si Afganistani, Irani, Armenia dhe Turqia. Njer�zit t� njohur si Rom� nga Rom�t e tjer� akoma jetojn� aq n� Lindje sa Irani, p�rfshir� dhe disa t� tjer� t� cil�t kane emigruar dhe jan� kthyer p�rs�ri. �sht� praktikisht e pamundur t� identifikohen Rom�t q� jetojn� akoma n� Indi. Nga shekulli XIV Rom�t arrit�n n� Ballkan dhe n� shekullin e XVI, n� Skoci dhe Suedi. Disa Rom� migruan drejt Jugut, p�rmes Siris� p�r n� Afrik�n Veriore, duke arritur n� Evrop� p�rmes Gjirit t� Gjibraltarit. T� dy rrymat u takuan n� Franc�n e sotme.

Roma Flag

Sipas Dr. Trajko Petrovski, Etnolog n� Institutin Folklorik Maqedonia, dokumenti m� i hersh�m q� p�rmend Rom�t ne Ballkan daton n� shekullin XI. Af�rsisht n� t� nj�jt�n koh�, ata kan� marr� emrin �Cigan� (nga greqishtja- ata t� cil�t s�duhen prekur) sepse ata ishin aq t� ndrysh�m nga popullsia lokale.

Popullsia bot�rore e Rom�ve sigurisht �sht� v�shtir� t� stabilizohet. P�rllogaritjet tregojn� se ndodhen rreth 5 dhe 10 milion Rom� n� t� gjith� bot�n. Ashtu si dhe 6 deri ne 8 milion jetojn� n� Evrop�. P�rqendrimet m� t� m�dha t� Rom�ve jan� gjetur n� Gadishullin Ballkanik t� Evrop�s juglindore, n� Evrop�n Qendrore, n� Shtetet e Bashkuara, dhe n� Rusi dhe ne republikat e tjera pasuese te Bashkimit Sovjetik. Nj� num�r i vog�l jan� shp�rndar� n�p�r Evrop�n Per�ndimore, n� Lindjen e Mesme dhe n� Afrik�n Veriore.

Bosnja dhe Hercegovina

Rom�t jan� nj� grup minoriteti etnik pa nj� shtet t� tyre. Ata jan� nd�rmjet grupeve m� t� m�dha minoritare ne Bosnje dhe Hercegovin�, megjith�se numri i sakt� i tyre nuk mund te p�rcaktohet n� m�nyr� t� sigurt.

K�shilli i Evrop�s vler�son numrin e Rom�ve n� B&H nd�rmjet 30 dhe 60 mij�, t� cil�t jetojn�, n� shumic�n e rasteve, n� rreth 30 e m� shum� n� vendbanimet e nd�rtuara ilegalisht nga Rom�t. Rom�t jan� popullsia m� e varf�r dhe m� pak e shkolluar q� jeton n�n kushtet minimale t� jetes�s, dhe shkalla e papun�sis� n� grup �sht� mbi 95 %.

Pjesa m� e madhe e Rom�ve kan� munges� t� dokumentacionit ose identifikimit personal. Projekti p�r regjistrimin e Rom�ve n� regjistrat e lindjes, i zbatuar nga Misioni i OSBE n� B&H, tentoi t� p�rmir�sonte situat�n n� at� zon�. Nj� nga q�llimet e projektit ishte pak�simi i mund�sive p�r trafikimin e f�mij�ve dhe shitjes s� pjes�ve t� trupit, gj� e cila kishte lul�zuar n� vend n� vitet e kaluara.

N� prill 2003, Bosnja dhe Hercegovina ratifikoi Konvent�n e Mbrojtjes s� Minoriteteve Komb�tare dhe adoptoi Ligjin e Mbrojtjes s� t� Drejtave t� Grupeve Minoritare. Ligji rregullon t� drejt�n e 17 grupeve minoritare ne vend, p�rfshir� dhe Rom�t. Nd�rmjet t� tjerave, Konventa mbulon dhe t� drejt�n p�r edukim, p�r p�rdorimin e gjuh�s minoritare, dhe t� drejt�n p�r t� marr� pjes� n� pun�n e organizmave t� zgjedhura dhe administrat�n shtet�rore.

Me gjith� ekzistenc�n e legjislacionit q� siguron struktur�n p�r t� p�rshtatur t� drejtat e Rom�ve, kjo popullsi, mund t� themi, nuk ka t� drejt� n� B&H. P�r shembull, nuk ka asnj� Rom� ne radh�t e policis�, q� duhet t� korrespondoj� me struktur�n komb�tare t� vendit. Vet�m s� fundmi, t� paraqiturit rom� jan� konsideruar t� pranohen n� Akademin� e Policis�. Kemi t� nj�jt�n situat� me kthimin e pronave t� para luft�s, rom�ve q� jan� kthyer nga jasht�. Shum� Rom� jan� ankuar q� t� gjitha k�rkesat p�r kthimin e pronave jan� shoq�ruar me k�rkesa p�r ryshfete nga zyrtar�t.

Ka rreth 40 shoqata Rome t� regjistruara n� B&H, pjesa m� e madhe e t� cilave jan� aktive n� Federat�n e BH. Organizatat e m�dha Nd�rkomb�tare dhe OJF (OSBE, Komiteti i Helsinkit p�r t� Drejtat e Njeriut, Fondacioni Soros�.) gjithashtu punojn� mbi ��shtjet e Rom�ve.

Kroacia

Numri i sakt� i Rom�ve q� jetojn� n� Kroaci dhe n� territoret shp�rndar�se �sht� v�shtir� t� p�rcaktohet p�r disa arsye. Si rrjedhim, rezultatet zyrtare t� Regjistrimit t� Popullsis�, jan� vet�m nj� tregues i situat�s reale. T� dh�nat mbi numrin e Rom�ve n� Kroaci jan� kontradiktore, m� e pakta q� mund t� thuhet. Ato dallojn� nga af�rsisht 10,000 (9.463 Rom� sipas regjistrimit t� 2001), n� rreth 30-40,000 t� vler�suar nga grupi ekspert i K�shillit t� Evrop�s dhe OSBE. Shoqatat Rome vler�sojn� nj� num�r nd�rmjet 100-150,000 Rom� n� Kroaci.

Problemet kryesore t� minoritetit komb�tar t� Rom�ve mbeten ato ekzistuese. Ilustrimi m� i mir� i situat�s materiale t� Rom�ve �sht� shifra e 89 % e sht�piak�ve, n� t� cil�n asnj� an�tar i familjes nuk ka ndonj� burim t� rregullt t� ardhurave.

Problemet shoq�rore, edukimi, papun�sia, mungesa e d�shir�s p�r t� siguruar diskriminim pozitiv t� Rom�ve, krahasuar me minoritet e tjera (mir�qenie sociale, edukim, streh�, zvog�lim taksash�) jan� problemet m� t� r�nd�sishme t� popullsis� s� Rom�ve.

Standardi i jetes�s mbetet i ul�t p�r pjes�n m� t� madhe t� Rom�ve. Zvog�limi i qasjes t� kujdesit sh�ndet�sor, strehimi, ��shtjet e pazgjidhura t� statusit t� qytetarit, dhe shkalla e ul�t e pun�simit jan� vet�m disa nga faktor�t q� kontribuojn� n� prezenc�n e ndonj� kufizimi t� Rom�ve dhe var�sin� e vazhdueshme n� ndihm�n sociale.

Sipas t� dh�nave n� dispozicion nga Ministria e Sh�ndetit dhe Mir�qenies Sociale, ka 7, 127 sht�piak� (si sht�piak� t� vet�m ashtu dhe familjar�), ose af�rsisht 21,000 persona Rom� q� kan� t� drejt�n e mb�shtetjes dhe asistenc�s. Duke marr� n� konsiderat� vler�simin e 30-40 mij� Rom�ve n� Kroaci, mund t� arrijm� n� konkluzionin q� mbi 50 % e popullsis� totale t� Rom�ve jetojn� me ndihma sociale. Pjesa e Rom�ve p�r numrin total t� p�rdoruesve t� ndihm�s sociale �sht� 13.56%.

Maqedonia

Republika e Maqedonis� �sht� (ose duhet t� jet�) nj� shtet shumetnik dhe shum� kulturor, n� t� cilin toleranca, solidariteti dhe mir�kuptimi dhe respekti i nd�rsjell� jan� promovuar t� jen� principet baz� te jetes�s son�. �sht� shum� e p�rhapur n� dit�t e sotme n� Maqedoni t� punohet, ose t� jesh pjes� e nj� tolerance shumetnike, dhe t� punuarit ose t� folurit rreth t� drejtave t� minoriteteve. Minoriteti i Rom�ve �sht� vet�m nj� nga minoritetet e shumta, ose p�r t� qen� politikisht korrekt, komb�sit�, q� jetojn� n� Maqedoni. Akoma, Rom�t jan� unik�, jo vet�m n� problemet me t� cilat po p�rballohen, si varf�ria dhe mungesa e shkollimit, por unik� n� trash�gimin� kulturore dhe influenc�n n� Maqedoni.

Sipas t� dh�nave t� regjistrimeve t� fundit n� 2002, ka 53.879 Rom� q� jetojn� n� Maqedoni, q� p�rb�jn� 2.66 % t� gjith� popullsis�. Maqedonia �sht� vendi i par� n� bot� n� t� cilin n� kushtetut�n, e adaptuar n� 2001, Rom�t jan� deklaruar, s� bashku me kombet e tjera q� jetojn� n� vend, si transportues t� pavar�sis� dhe integritetit t� shtetit. Q� n� fillimet e demokracis� parlamentare n� Maqedoni, popullsia e Rom�ve ka dy parti politike, t� p�rfshira fuqish�m n� nd�rtimin e demokracis�. Bashkia e vetme ekzistuese e Rom�ve n� Evrop� �sht� n� Maqedoni. Ka dy stacione televizive private, ashtu si dhe programin e gjuh�s rome n� televizionin komb�tar.

Nuk ka asnj� ndarje n� sistemin e shkollimit n� Maqedoni, akoma numri i Rom�ve q� mbarojn� shkoll�n e mesme �sht� i shum� i ul�t, pa p�rmendur shkoll�n e lart�. Kjo �sht� arsyeja se pse Strategjia Komb�tare p�r p�rfshirjen e Rom�ve �sht� fokusuar te edukimi i popullsis� s� Rom�ve. Mungesa e shkollimit �sht� identifikuar si nj� nga arsyet kryesore p�r p�rjashtimin shoq�ror, papun�sin� dhe varf�rin�. Popullsia e Rom�ve �sht� kategoria m� vulnerabile n� Maqedoni, duke i nisur nga q� shkalla e varf�ris� �sht� me e lart� krahasuar me t� tjer�t. N� k�t� kontekst duhet t� p�rmendet q� kjo situat� �sht� krijuar jo vet�m nga situata aktuale n� vend, por shkon akoma m� thell� e akumuluar n� formimin historik t� popullit Rom�.

N� termin e iniciativ�s civile, duhet t� p�rmendet q� ka OJF Rome n� Maqedoni, q� nuk ekzistojn� vet�m n� letra, por punojn� fuqish�m n� ��shtjet e Rom�ve, ashtu si dhe p�r t� drejtat e njeriut, edukimin, demokracin�, etj. K�to OJF do t� jen� partner�t vendimtar� n� procesin e integrimit t� popullsis� Rome n� rrjedh�n e p�rgjithshme shoq�rore, projektuar me �Dekada e P�rfshirjes s� Rom�ve 2005-2015�.

Kosova

Situata e p�rgjithshme e t� drejtave t� njeriut n� Ballkan, p�rfshir� Kosov�n dhe rrethinat e saj vazhdon t� ket� rritje me probleme serioze. �sht� e nj� r�nd�sie shum� t� madhe q� komuniteti nd�rkomb�tar mbart ve�an�risht n� m�ndje situat�n e Rom�ve n� rajon, duke qen� s� ata jan� l�n� shpesh jasht� kontekstit kur b�het fjal� p�r mbrojtjen e t� drejtave t� minoriteteve.

Komuniteti i RAE (Rom�, Ashkali dhe Egjiptian) n� Kosov� ka vuajtur diskriminimin, shtypjen, p�rgjat� gjith� kufizimeve politike dhe shoq�rore. Kjo situat� ishte keq�suar q� n� 1999 nga perceptimi q� komuniteti i RAE p�soi me sulmet mbi Shqiptar�t e Kosov�s t� kryera nga ushtria Serbe dhe forcat paramilitare. K�to faktor� kontribuuan n� rritjen e dhun�s etnike kundrejt komunitetit t� RAE nga Shqiptar�t etnik.

Megjith�se nuk ka shifra t� sakta mbi numrin aktual t� Rom�ve q� jetojn� n� Kosov�, �sht� vler�suar q� sot, numri i Rom�ve n� Kosov� �sht� zvog�luar n� 22,000-25,000, nj� num�r shum� m� i ul�t se sa ishte n� nj� koh�, p�rs�ri i vler�suar, p�rpara nd�rhyrjes s� US/NATO n� Kosov� ndodheshin m� shum� se 150,000 Rom� n� rajon.

Situata politike p�r komunitetin e RAE n� Kosov� tani pak a shum� �sht� stabilizuar, dhe fokusi i problemeve qe p�rballon komuniteti i RAE tani ka ndryshuar. P�rfaq�suesit e RAE n� Kosov� kan� nd�rmarr� hapa serioz� n� pjes�marrjen n� nd�rtimin e institucioneve, nd�rsa ata jan� pjes� e tyre q� n� rezultatin e zgjedhjeve t� para n� Kosov�n e periudh�s s� pasluft�s.

Lufta ka p�rkeq�suar nivelet e varf�ris� q� ky komunitet i RAE nuk ka qen� n� gjendje ti mbuloj�, dhe ata kan� r�n� n� hendekun e asistenc�s ekonomike dhe sociale q� ka qen� ofruar grupeve t� tjera.

Kjo ka krijuar probleme me refugjat�t e RAE q� jetojn� n� vendet fqinje si Mali i Zi dhe Maqedonia, t� cil�t tani duan t� kthehen por duke mos konsideruar q� kushtet jan� t� p�rshtatshme. Ata shohin q� RAE q� tashm� jetojn� n� Kosov�, jetojn� n� kushte varf�rie ekstreme, dhe ata po konsiderojn� faktin q� nuk �sht� koha p�r t�u kthyer, kur nuk ka asgj� p�r t� cil�n t� kthehen. Fakti inkurajues p�r komunitetin e RAE n� Kosov� �sht� se Qeveria e fundit po tenton t� m�njanoj� dob�simin e m�tejsh�m shoq�ror dhe po inkurajon pozitivisht p�rmir�sime n� kohezionin social/shoq�ror.

Serbia dhe Mali i Zi

Serbia

Rom�t pothuaj jan� p�r�muar n� Evrop�n Lindore, por n� Serbi ata kan� status t� ve�ant� t� muzikant�ve dhe jan� t� mir� p�lqyer. Kjo �sht� p�rshtypja p�r Rom�t e nj� gazetari amerikan q� ka kaluar koh� n� Beograd gjat� bombardimit t� NATO-s. Megjithat�, pjes�tar� t� komb�sis� Rome jetojn� n�n standardin e kushteve n� Serbi, p�rballen me varf�rin�, papun�sin� dhe shkollimin e duhur. Pjesa m� e madhe e familjeve Rome jetojn� n� lagje t� varfra, pa drita, pa uj� t� pijsh�m, pa ngrohje ose pa banj�. Pjesa m� e madhe af�rsisht 60,000 njer�z q� jetojn� n� 593 vendbanimet pa kushte n� Serbi (102 n� Beograd) jan� Rom�.

Sipas regjistrimeve t� 2002, ndodheshin 108, 193 Rom� n� Serbi, 66,763 e tyre jetojn� n� zonat urbane dhe 41, 430 jetojn� n� zonat rurale. Duke pasur parasysh shp�rndarjen e madhe gjeografike t� komunitetit t� Rom�ve dhe faktin q� shum� prej tyre nuk duan t� deklarojn� veten e tyre si t� till�, k�rkuesit dhe demograf�t vler�sojn� numrin e Rom�ve n� Serbi n� 400-450,000. Rom�t z�n� 1.44 % t� popullsis� s� p�rgjithshme t� Serbis�. Ata jan� minoriteti komb�tar m� i madh n� territorin e shtetit e m�parsh�m Jugosllav (p�rjashtuar Kosova), megjith�se statusi i tyre i minoritetit �sht� njohur n� SCG vet�m s� fundmi, me Ligjin federal mbi Minoritetet Komb�tare t� 2002.

Nga numri i p�rgjithsh�m i Rom�ve, 33 % �sht� komplet analfabete, nd�rsa vet�m 0.3 % ka p�rfunduar shkoll�n e lart�. Vet�m 18.6 % e Rom�ve me mosh� pune kan� pun� t� rregullt, 68.4 % �sht� e papun� dhe 8 % gjejn� pun� t� p�rkohshme. Rom�t vet� listojn� munges�n e streh�s, ushqimit dhe veshmbathjes, pun�s me rrog�, kujdesit sh�ndet�sor, dhe shkollimit si problemet e tyre m� t� m�dha. M� shum� se gjysma, 62% e popullsis� s� Rom�ve �sht� m� e re se 25 vje�, nd�rsa vet�m 4.1 % jan� m� t� vjet�r se 60 vje�.

Rom�t n� Serbi kan� qen� gjithmon� t� vendosur ndaj kufijve social, t� ekspozuar ndaj dhun�s, izolimit dhe diskriminimit. Nd�rmjet 2000 dhe 2004, Qendra Ligjore Humanitare hetoi dhe dokumentoi 241 raste t� veprimeve ilegale nga polic�t, dhun� dhe diskriminim nga grupe dhe individ� t� motivuar nga racizmi i nj�ansh�m kund�r Rom�ve.

Plani Komb�tar i Veprimit p�r Rom�t p�r 2004 mbulon 4 fusha: edukimin, kujdesin sh�ndet�sor, pun�simin, *. Q�llimi i Planit t� Veprimit �sht� t� pak�soj� hendekun midis Rom�ve dhe pjes�s tjet�r t� popullsis�. Prioritet i �sht� v�n� shkollimit t� Rom�ve.

Sipas t� dh�nave q� gjenden, nj� n� 5 Rom� n� mosh�n e pun�s �sht� analfabete, nj� n� 3 nuk ka p�rfunduar shkoll�n fillore, dhe nj� n� 10 �sht� trajnuar n� ndonj� zanat. Vet�m 9 % e Rom�ve ka p�rfunduar shkoll�n e mesme. Nj� e pesta e familjeve Rome nuk ka t� ardhura t� rregullta, dhe pjesa m� e madhe e tyre jetojn� pa pag� n� �ekonomin� gri�.

Serbia �sht� nj� nga 8 shtetet n� rajon q� ka pranuar detyrimet q� ti kushtoj� v�mendje p�rmir�simeve t� statusit ekonomik dhe shoq�ror t� Rom�ve, n�n Programin �Dekada e Rom�ve�.

Mali i Zi

Rom�t, Ashkalinjt�, Egjiptian�t (RAE) p�rfaq�sojn� nj� nga minoritetet q� gjithmon� ka qen�, dhe jan� akoma dhe sot, t� diskriminuar. Ata ndoshta kan� nj� status t� pap�lqyer nd�rmjet gjith� grupeve minoritare n� bot�, n� Evrop�, dhe n� Ballkan, dhe situata nuk �sht� m� e mir� n� vendet q� jan� shfaqur nga Jugosllavia e m�parshme.

Nga ekzaminimi i tendencave t� tanishme n� jet�n e popullsis� s� Rom�ve, n� kultur�n e tyre, dhe n� zakonet e tyre, mund t� shihet se Ballkani dhe Evropa Qendrore �sht� atdheu i tyre evropian. Sot n� Evrop�, ndodhen rreth 10 milion Rom�, megjith�se t� dh�nat e regjistrimit nuk sigurojn� shifra objektiv� lidhur me numrin e tyre.

Sipas statistikave q� nga 1991, jan� 3,282 qytetar� t� Malit t� Zi q� deklarojn� veten e tyre si Rom�. Megjithat� , numri real i RAE n� Malin e Zi �sht� shum� mi lart� nisur nga: RAE nuk jan� t� interesuar t� regjistrohen, ata shpesh ndryshojn� vendet e tyre t� q�ndrimit brenda territorit t� Malit t� Zi, ata i p�rshtaten lehte kushteve t� vendbanimeve t� tyre, dhe shum� RAE deklarojn� veten e tyre si mysliman� ose Malazez�. �sht� vler�suar q� p�raf�rsisht 20,000 RAE jetojn� n� Malin e Zi, meq� nj� num�r i madh ka emigruar nga Kosova n� Malin e Zi gjat� luft�s (megjith�se nuk �sht� e qart�, disa vler�sime e l�n� k�t� num�r mbi 6,600). Rom�t p�rfaq�sojn� grupin e tret� minoritar m� t� madh n� Malin e Zi, duke ndjekur Mysliman�t- Boshnjak�t dhe Shqiptar�t.

V�shtir�sit� e p�rgjithshme me t� cilat kjo popullsi p�rballet p�rfshijn�: kushtet e varfra t� jetes�s, problemet sh�ndet�sore, papun�sia, varf�ria, problemet sociale, dhe v�shtir�sit� e shkollimit. Paragjykimi baz� kundrejt Rom�ve �sht� q� ata jan� popull dembel dhe t� pap�rgjegjsh�m. Ata zakonisht jetojn� n� vendq�ndrime t� quajtura *�mahalla�. Nj� pjes� shum� e vog�l e Rom�ve ka njohur pun�simin, dhe nd�rmjet k�tyre pun�tor�ve, aft�sit� q� ata kan� jan� zhvilluar p�rmes pun�s s� tyre m� shum� se sa n� nj� shkollim formal.

N� Malin e Zi, shum� RAE jetojn� n�n kushtet e jetes� n� vendq�ndrime, t� tilla si: Konik, Brlja, Komanski most, Vrela Ribnicka, etj. Ata kan� zgjedhur t� vendosen n� pjes�n Qendrore dhe Bregdetin e Malit t� Zi, duke qen� se k�to vende mund t� japin hua veten e tyre drejt nj� pranimi m� t� madh t� artizanatit dhe tregut t� tyre m� shum� se sa n� bashkit� Veriore. P�r m� tep�r, temperaturat ne Malin e Zi Verior jan� shum� t� ul�ta dhe nuk do ti p�rshtateshin m�nyr�s s� tyre t� jetes�s. Pjesa m� e gjer� e k�saj popullsie (88.6%) jetojn� n� qytete dhe periferi, dhe vet�m 11.4 % jetojn� n� zonat rurale. Varf�ria e p�rgjithshme dhe sh�ndeti i dob�t i popullsis� s� RAE n� Malin e Zi po b�het m� keq si shkak i kushteve t� tyre t� jetes�s q� karakterizohen nga vendq�ndrime johigjienike me kushte minimale jetese, sht�pi t� cil�sive t� ul�ta dhe ujit t� pijsh�m, mungesa e banjave dhe sistemit t� uj�rave t� zeza, dhe sht�pi t� mbipopulluara e t� nd�rtuara ilegalisht.

P�r shkak t� dhunimit evident t� drejtave t� njeriut dhe problemeve serioze t� kushteve socio-ekonomike n� komunitetin e RAE, problemet q� popullsia RAE p�rballon kan� t�rhequr v�mendjen e komunitetit nd�rkomb�tar gjat� dekad�s s� fundit. N� Evrop�, k�to organizata merren me t� tilla probleme: UNDP, K�shilli i Evrop�s, OSBE, dhe nj� s�r� organizatash jo qeveritare si Fondi p�r Shoq�rin� e Hapur, Save the Childrens dhe UNICEF. Megjith�se jan� marr� shum� iniciativa, ve�an�risht mbas konfliktit n� Kosov�, duket q� pozicioni i RAE nuk �sht� p�rmir�suar n� m�nyr� t� dallueshme- rrethi vicioz nuk �sht� thyer!

Varf�ria nd�rmjet popullsis� RAE �sht� nj� problem i ve�ant�; ata kan� rrezikun m� t� lart� p�r tu varf�ruar n� t� gjitha vendet e Evrop�s Qendrore dhe Lindore. RAE jan� m� t� varf�r se �do grup tjet�r, me nj� probabilitet m� t� lart� se shkalla e varf�ris� s� popullsis� jo Rome.