Softueri i Lir� dhe me Burim t� Hapur

Nj� front i ri n� luft�n e p�rhershme p�r liri shoq�rore �sht� hapur: krejt kjo ka t� b�j� me qasjen n� njohuri, informata dhe gj�ra jomateriale. Rritja n� num�r e Ligjeve e monopolit n� informacion (shpesh t� quajtura pron� intelektuale ligjore nga disa avokat�), k�rc�nojn� q� edhe m� tutje t� theksojn� dallimet shoq�rore, t� ngadal�sojn� zhvillimet shkencore, zgjeron monopolizimin e njohuris� dhe s� fundi t� p�rqendroj fuqin� n� duart e korporatave t� m�dha.

Fakti se prodhimi i k�tyre segmenteve jomateriale jan� ��shtjet qendrore t� procesit t� nd�rtimit t� �Shoq�ris� s� Informuar� t� s� nes�rmes e cila sjell zhvillimin e rregulloreve ligjore me an� t� s� cilave kontrolli vihet mbi to.

Nj�her� e krijuar p�r t� mbrojtur dhe inkurajuar zbulimet progresive, n� koh�n e informacionit digjital q� nuk �sht� shterur nga p�rdorimi i saj, ato u b�n� penges� e procesit zhvillimor dhe dyer t� �elikta t� nj� shoq�rie t� re e t� rrjet�zuar.

Me krijimin e rregullave n� fush�n e ekonomis� s� njohuris�, shtetet e pasura siguruan rrjedhshm�ri t� vazhdueshme t� fondeve nga shtetet e treta t� bot�s. Shembull i mir� i p�rfitimit t� korporatave q� jan� vendosur mbi interesin publik jan� industrit� farmaceutike q� p�rdorin k�to gj�ra t� ul�ta p�r t� mbrojtur profitin e tyre p�rderisa nj� e treta e popullat�s s� bot�s ballafaqohet me munges�n e qasjes n� ila�e themelore.

Komercializimi i Softuerit
Me fundin e viteve t� tet�dhjeta softuer�t kompjuterik� ishin n� zot�rimin e fushat�s akademike, dhe praktika e k�mbimit mes kultur�s s� haker�ve nuk p�rfshiu konceptin e pron�sis�.

Me daljen n� shitje t� kompjuterit t� lir� personal dhe eksplodimin e tregjeve t� m�dha me kompjuter�, softueri �sht� konsideruar si pun� kreative dhe u klasifikua n�n ligjet mbi t� drejt�n autoriale. P�r her� t� par�, u b� e mundur q� dikush t� ket� n�n pron�si nj� softuer dhe ta mbaj at� larg tjer�ve duke ushtruar ligjet e s� drejt�s autoriale. Ky koncept ishte larg prej ides� s� komunitetit t� haker�ve, k�shtu q� ata zhvilluan modele alternative p�r licencimin q� evoluoj n� at� q� sot njihet si FLOSS (Free/Libre and Open Source Software) � (Softuer i Lir� dhe me Burim t� Hapur). Ky model sugjeroi, fillimisht, q� k�to t� jen� koncepte t� ngjashme, por n� themel, k�to jan� shum� t� ndryshme n� pik�pamjet nga liris� s� softuer�ve.

I lir� si n� Liri
Iniciativa p�r Softuer t� Lir� q� u themelua n� vitin 1984 nga Richard Stallman ishte e para t� p�rballej me vendosjet e t� drejtave autoriale mbi softuer�. P�r t� b�r� trajtimin e softuerit si informacion p�r interes publik, ata paraqiten projektin GNU dhe nj� koncept t� copyleft-it (pa t� drejt� autoriale) q�llimi i t� cilave ishte t�i ofrojn� liri p�rdoruesit dhe t� mposhtin p�rmbajtjen e nj� kodi. Sipas definicionit te Fondacionit t� Softuerit t� Lir�, softueri �sht� i lir� n�se ai i siguron p�rdoruesit kat�r lloje t� liris�:
* Lirin� p�r t� udh�hequr programin, p�r �far�do q�llimi (liria 0).
* Lirin� p�r t� studiuar se si programi funksionon, dhe p�rshtatja e tij p�r nevojat tuaja (liria 1). Qasja n� kodin e burimit �sht� nj� parakusht p�r k�t�.
* Lirin� p�r t� rishp�rndar� kopjet ashtu q� ju t� keni mund�sin� t� ndihmoni fqinjin tuaj (liria 2).
* Lirin� p�r t� p�rmir�suar programin, dhe ta mund�soni at� p�r p�rmir�simin e publikut, ashtu q� i t�r� komuniteti t� p�rfitoj� (liria 3). Qasja n� kodin e burimit �sht� nj� parakusht p�r k�t�.

Nj� nga licencat m� t� p�rhapura p�r softuer t� lir� �sht� GNU GPL (General Public Licence/Licenca p�r Publikun e P�rgjithsh�m). Programe softuerike t� lira dhe t� r�nd�sishme t� licencuara n�n GPL p�rfshijn� sistemin operativ Linux dhe ueb serverin Apache, dy rrota q� sjellin shumic�n e faqeve t� Internetit.

Iniciativa e Burimit t� Hapur, e themeluar n� vitin 1998 nga Bruce Perens dhe Eric S. Raymond, �sht� e ngjashme me konceptin e Softuerit t� Lir� dometh�nien pragmatike, por jo edhe filozofike.
Q�llimi i tyre �sht� q� t� promovoj� p�rpar�sit� kualitative t� softuerit me burim t� hapur dhe t� inkurajoj� kompanit� e m�dha t� softuer�ve q� t� ndjekin k�t� koncept, n� t� nj�jt�n koh� duke mos v�n� theks n� aspektin filozofik dhe politik t� liris� s� softuerit.

Nga Softueri i Lir� n� Gjith�ka t� Lir�
Ne do t� p�rdorim dhe promovojm� trash�gimin� ton� kulturore n� sfer�n publike. Ne do t� p�rgatisim, ndajm�, p�rshtatim, dhe promovojm� p�rmbajtjen e hapur. Ne do t� d�gjojm� muzik� t� lir�, t� shikojm� arte t� lira, t� shikojm� filma t� lir�, dhe t� lexojm� libra t� lira. Gjat� t�r� koh�s, ne do t� kontribuojm�, diskutojm�, pajisim me sh�nime, kritikojm�, p�rmir�sojm�, remiksojm�, ndryshojm� p�r t� mir�, dhe t� shtojm� m� shum� p�rmbajtje n� sup�n e kultur�s s� lir�.
Nga Manifestimi Kultura e Lir�

Revolucioni i v�rtet� filloi kur ideja e liris� nga komuniteti i softuerit t� lir� rr�shqiti n� fush�n e informacionit, kultur�s dhe arsimit, gj� q� e b�ri k�t� tem� n� nj� nivel m� t� lart� diskutimi, k�shtu q� s� bashku me softuerin e lir� si nj� korniz� ne p�rfituam nj� p�rmbajtje t� lir�. Haker�t bashkuan forcat e tyre me lloje t� ndryshme t� pun�tor�ve kreativ: media dhe video aktivist�, artist�, muzikant�, shkenc�tar�... p�r t� krijuar nj� struktur� pjes�marr�se t� shoq�ris� dhe kultur�s nga fundi n� krye, p�r dallim nga ajo nga kryet n� fund, t� mbyllur dhe me pronar.

T� inspiruar nga GNU GPL, Projekti Creative Commons (Kreativiteti i P�rbashk�t) filloi n� vitin 2001 p�r t� nd�rtuar nj� korniz� ligjore dhe ndarjen e p�rmbajtjes dhe zvog�limin e barrierave ndaj kreativitetit. Duke q�ndruar diku n� mes t� drejt�s autoriale dhe copyleft-it (pa t� drejt� autoriale), iu dha mund�sin� autor�ve q� n� m�nyr� t� lirshme t� shp�rndajn� pun�n e tyre, duke iu dh�n� atyre t� drejt�n n� p�rzgjedhjen e t� drejtave q� ata duan t�i ndalojn�. L�vizja p�r kultur� t� lir� thekson r�nd�sin� e nj� mund�sie p�r t� p�rdorur pun�n kreative t� t� tjer�ve dhe trash�gimin� ton� kulturore p�r kreativitet dhe inovacion.

N� koh�n e shkrimit t� k�tij artikulli, licencat �Creative Commons� ishin mir� t� akorduara n� specifikat e sistemeve ligjore t� 15 shteteve individuale, Kroacia ka qen� nj� prej t� parave n� rajon. Projekti �sht� ende n� vazhdim n� 13 vende t� ndryshme, me nj� num�r m� t� madh t� tyre q� do t� bashk�ngjiten.
Me k�t�, licencat e reja jan� duke u zhvilluar p�r t� adresuar nevojat specifike dhe llojet e p�rmbajtjeve.
Licenca e re e Shteteve t� Zhvilluara lejon t�rheqjen e nj� s�r� p�rpar�sive pa-privilegje n� pun�n tuaj n� kombet e zhvilluara p�rderisa ruan edhe t� drejt�n tuaj t� plot� autoriale n� bot�n e zhvilluar. Nj� lloj tjet�r i licenc�s q� do t� l�shohet �sht� edhe �Science Commons� (Licenca e P�rbashk�t Shkencore), q�llimi i s� cil�s �sht� t� inkurajoj� inovacion shkencor duke e b�r� m� t� leht� p�r shkenc�tar�t, universitet, dhe industrit� p�r t� p�rdorur literatur�, t� dh�na, pron�si intelektuale tjera si dhe t� ndajn� njohurin� e tyre me t� tjer�t.

Ku gjendemi tani?
Korniza ligjore e siguruar nga �Creative Commons� �sht� lidhja q� mungon, pjesa e fundit q� mungonte n� nj� mozaik t� mahnitsh�m t� liris�.

Koncepte t� shumta t� kultur�s s� lir� t� p�rshtatura me p�rpik�ri: mij�ra njer�z rreth bot�s p�rdorin teknologjin� p�r nj� paradigm� t� krijimit, nj� prej atyre ku secili mund t� jet� artist, dhe ku secili mund t� ket� sukses.

Nga ideja p�r t� krijuar, ndar� dhe arkivuar, burime t� mrekullueshme dol�n n� shesh: Wikipedia, enciklopedia online pa pages�, MIT OpenCourseWare � nj� burim pa pages� dhe i hapur arsimor p�r student�, fakultete, dhe autodidakt rreth mbar� bot�s q� sigurohet nga Massachusetts Institute of Technology (Instituti i Teknologjis� nga Massachusetts, Internet Arkiva � bibliotek� digjitale e faqeve t� internetit dhe shum� dokumente tjera kulturore n� form� digjitale, Project Gutenberg (Projekti Gutenberg) � arkiva e m� shum� se 15000 librash t� sfer�s publik e shum� e shum� tjera.

Softueri shoq�ror ngrit�t: softuer�t e lira jan� n� dispozicion p�r k�do q� d�shiron t� shpreh opinionin e tij/saj, sh�rbime t� lira si mund�si p�r t� ndar� foto materiale, media t� lira p�r t� krijuar nj� lloj tjet�r t� informacionit, sh�rbime tjera q� i lejojn� secilit me qasje n� internet q� t� nd�rtoj� radio stacionin e tij/saj...
S� bashku me kreativitetin njer�zor dhe korniz�n ligjore, teknologjia p�rfundimisht ka ardhur n� nj� pik� ku ajo me t� v�rtet� ka kuptim: p�r t� fuqizuar dhe t�u ofroj� mund�si p�r t� folur nj� mori z�rash, p�rkund�r kontrollit q� kompanit� e fuqishme p�rdorin, t� cilat tentojn� q� t� na b�jn� ne konsumator� t� zhveshur t� gj�rave q� ata shp�rndajn�.

Bosnja dhe Hercegovina
Aplikimi dhe p�rdorimi i softuer�ve t� lir� dhe me burim t� hapur n� Bosnje dhe Hercegovin� �sht� i ndaluar, p�r pjes�n m� t� madhe, p�r institucionet e arsimit t� lart�, sektorin e OJQ-ve, dhe deri n� n� nj� mas� t� madhe edhe p�r disa zyra t� administrat�s publike dhe institucioneve. Kjo �sht� gjendja e p�rshkruar sipas raportit t� UNDP-s� �eReadiness Report� (Raporti i eGatishm�ris�). Gjendja n� raport me p�rkrahjen dhe promovimin e p�rdorimit t� FOSS-it �sht� zvog�luar n� nj� num�r edhe m� t� vog�l t� organizatave dhe individ�ve.

Duhet t� thuhet se disa nga k�to iniciativa, si� �sht� Lokalizimi (p�rkthimi) i aplikacioneve p�r p�rdorues dhe pamjet, si B&H Linux Desktop (BHLD), apo aplikacioni p�r Learning Management System (Sistemin Menaxhues t� M�simit) nga Shkolla e Ekonomis� n� Sarajev�, jan� shum� serioze dhe t� kualitetit t� lart�.

Shoqata e P�rdoruesve t� Linuxit n� BeH, aktualisht OSHC-ja m� aktive e cila punon n� promovimin e p�rdorimit t� softuerit t� lir�, ishte themeluar n� vitin 1998. Ata jan� t� angazhuar shum� m� shum� sesa vet�m n� promovim t� thjesht�, si vet�m ashtu edhe n� bashk�punim me OSHC-t� dhe institucionet e arsimit t� lart� (Shkoll�n e Inxhinieris� Elektrike n� Sarajev�). Disa nga rezultatet e p�rpjekjeve t� tyre jan� p�rkthimet e KDE-s�, GNOME-it, OpenOffice-it, si dhe projekte tjera, si� �sht� paketa e softuerit BHLD, i cili �sht� i punuar p�r lokalizimin e plot� t� Linux Desktop-it, zhvillimin e programeve arsimore dhe materialeve trajnuese n� p�rdorimin e sistemeve GNU/Linux n� nivele t� ndryshme (p�rdorues, i avancuar, administrator, etj...).

Kroacia
Softueri i Lir� dhe me Burim t� Hapur (FOSS) fillimisht �sht� paraqitur n� Kroaci n� t� n�nt�dhjetat e hershme, kur disa organizata dhe shoqata filluan me nj� p�rpjekje sistematike p�r t� ofruar informata publike n� mund�sit� dhe p�rpar�sit� e p�rdorimit t� FOSS. Q� at�her�, softueri i lir� ka qen� pjes� sistematike e shkrimit, studimit dhe arsimimit.

Edhe pse GNU/Linux �sht� vet�m se nj� sistem operativ tjet�r kompjuteri, nj� l�vizje e plot� e bazuar n� parime dhe vlera q� kan� dal nga koh�rat dhe kushtet n� t� cilat ato ishin zhvilluar ka �hedhur far�n� dhe �sht� e nd�rlidhur me t�. P�r t�i r�n� m� shkurt, shum� pun� �sht� b�r� p�r lirin� dhe mund�sin� e hapur t� burimeve, solidaritetit, bashk�punimit dhe ndryshimit shoq�ror. Shp�rndarja e GNU/Linux-it �sht� jasht�zakonisht e mundur p�r tu gjetur si p�r p�rdorim nga organizatat ashtu edhe nga individ�t, duke pasur mund�sin� q� ta shkarkojn� at� nga uebi apo n�p�rmes kopjes direkt.

Numri m� i madh i organizatave n� Kroaci nuk kan� filluar t� p�rdorin p�rpar�sit� e ofruara nga FOSS, mu p�r shkak t� munges�s s� njohuris� dhe informacionit. N� an�n tjet�r, GNU/Linux shum� shpejt �sht� pranuar nga organizatat q� bazojn� pun�n e tyre n� media dhe aktivizim. Linjat m� t� shpejta t� internetit dhe paraqitja e broadband-it t� internetit ka kontribuar n� ngritjen e numrit t� p�rdoruesve q� e ndjejn� veten m� mir� me p�rdorimin e GNU/Linux-it, sepse nivele m� t� larta t� siguris� q� ata ofroj� dhe m� pak problemeve me viruse kompjuterike dhe infeksione, si dhe mund�sin� dhe faktin q� ato mund t� gjenden pa pages�.

Serbia
Si pjes� e ish-Jugosllavis�, Serbia ka ndjekur p�r s� af�rmi trendet e teknologjis� globale deri n� vitet e hershme t� n�nt�dhjetave. Fillimi i nj� vargu t� luft�rave ka kontribuar q� Serbia t� humb shum� hapa, por jo edhe pikat kontaktuese. K�to vite ishin ky�e, n� shum� aspekte, n� zhvillimin e m�tutjesh�m t� shoq�ris� informative: interneti u paraqit, teknologjia e PC-ve arriti t� peshoj m� shum� se llojet e kompjuter�ve tjer� p�r p�rdorim personal, GNU filloi bazat p�r sistemin e vet operativ � Linux.

Infrastruktura ishte themeli p�r paraqitjen e nj� numri t� l�vizjeve t� softuerit t� hapur n� Serbi. P�r shum� koh�, vendi m� i r�nd�sish�m p�r takimin e p�rdoruesve t� softuer�ve t� lira ishte nj� list� e-mailash n� faqen e internetit linux.org.yu domain. M� pastaj, forma tjera alternative t� komunikimit u shfaq�n (Elitesecurity, sot p�r sot faqja m� e popullarizuar e llojit t� saj), por gjithashtu edhe organizatat e para: OSNY dhe LinuxFEST, Uliks, Internodium.

P�rfundimisht, na duhet t� p�rmendim k�tu komunitetin n� rritj� q� �sht� duke iu bashk�ngjitur Wikipedia n� Serbisht, dhe n� gjuh� tjer� t� sllav�ve t� jugut.

Kosova
N� Kosov�n e pasluft�s, p�rdorimi i kompjuter�ve �sht� rritur n� m�nyr� rapide. Kjo p�r shkak trendit global n� p�rdorimin e teknologjis� informative dhe komunikuese, por edhe p�r shkak t� investimeve intensive lokale dhe nd�rkomb�tare.

Koh�n e fundit, pajisjet kompjuterike jan� t� pranishme kudo n� institucionet qeveritare, por edhe n� sektorin e biznesit dhe at� arsimor. Niveli i p�rdorimit n� sht�pi private �sht� n� nivel t� respektuesh�m, posa��risht n� rajonet urbane.

Po ashtu industria kosovare e teknologjis� informative dhe komunikimeve (ICT) ka pasur p�rparim t� duksh�m. Produktet e kompanive dhe individ�ve kosovar�, kryesisht kan� qen� softuer i p�rshtatur dhe i specializuar.
P�rkund�r k�tyre indikator�ve pozitiv�, softueri kryesor q� p�rdoret, �sht� n� gjuh�n angleze. Kjo p�rb�het nga softueri p�r p�rdorim n� zyr�: programet p�r procesimin e tekstit, tabela kalkuluese, program p�r prezantim dhe aplikacioni p�r ilustrime.

Po ashtu kan� ekzistojn� iniciativa tjera p�r t� lokalizuar softuerin e kodit burimor t� hapur, ku vlen t� p�rmenden KDE, GNOME, phpMyAdmin.