Oksigjen p�r Demokracin�

Mali i Zi

Mali i Zi �sht� nj� nga shtetet e fundit pa Ligjin p�r Qasjen e Lir� n� Informata. Edhe pse presioni nga bashk�sia nd�rkomb�tare ishte m� se i pranish�m p�rgjat� viteve t� fundit, autoritetet malazeze ende nuk e gjejn� si t� nevojsh�m q� ta miratojn� dhe t� zbatojn� k�t� Ligj dhe t� p�rmir�sojn� pozit�n e Malit t� Zi n� rajon.

Shoqata e Gazetar�ve t� Rinj � AMN, nj� OJQ lokale, �sht� iniciatore kryesore e zhvillimit t� Ligjit p�r Qasjen e Lir� n� Informata n� Mal t� Zi. Me iniciativ�n e tyre, nj� grup i p�rzier i pun�s ishte formuar q� t� zhvilloj nj� projektligj n� shtator t� vitit 2002. Drafti ishte dor�zuar p�r shqyrtim dhe procedim nga Qeveria n� prill t� vitit 2004, por ende ai nuk �sht� miratuar.

Gjendja aktuale n� fush�n e QLI-s� n� Mal t� Zi, folur n� p�rgjith�si �sht� katastrofale sepse t� gjitha institucionet gjejn� nj� aryetim p�r faktin se ata jan� t� mbyllur p�r k�rkesat e qytetar�ve me faktin se Ligji ende �sht� n� procedur�. Nj� gj� q� autoritetet malazeze ende e kan� t� v�shtir� t� kuptojn� �sht� se ata nuk posedojn� informata vet�m p�r hir t� tyre por vet�m n� em�r t� qytetar�ve t� cil�t kan� t� drejt� t� qasen n� ato informata. Kjo �sht� rregulla e p�rgjithshme dhe cdo p�rjashtim duhet t� definohet dhe t� arsyetohet nga legjislacioni i duhur.

Shqip�ria

Njer�zit kan� sy p�r t� shikuar e vesh p�r t� d�gjuar, k�shtu q� ata mund t� analizojn� ambientin n� t� cilin jetojn�. Shqip�ria konsiderohet si nj� shtet i zhvilluar, si dhe duke kaluar n�p�r ndryshime konstante. Gj�rat mund t� ndryshoh�n p�rgjat� nj� rruge, dhe kjo rrug� �sht� ajo qe ne duam t� kuptojm�. Ne b�jm� pyetje dhe japim p�rgjigje, duke b�r� at� q� quhet �nj� k�mbim informatash�. Por ne nuk kemi p�rgjigjet p�r t� gjitha pyetjet. Institucionet, zyrtar�t publik kan� shumic�n e p�rgjigjeve n� at� se si jet�rat tona do t� ndryshojn� sipas planeve dhe aksioneve t� tyre strategjike.

Krejt �far� dim� �sht� m�nyra se si gj�rat do t� ndryshojn� jet�rat ton�, krejt �far� duam t� dijm� �sht� quajtur me nj� fjal�, "informacion" p�r �far� po ndodh n� p�rditshm�rit� tona.

Marr�dh�niet publike dhe informimi publik q� jan� t� menduara p�r t� ofruar transparenc� jan� sfidat ditore edhe n� fushat� zgjedhore q� �sht� n� vazhdim e sip�r. Gjat� nj� periudhe t� shkurt�r, kemi d�shmuar nj� hap t� madh drejt procedurave dhe teknologjis� informative, duke ofruar mund�si t� mira p�r t� gjetur, kursejm� dhe t� japim informacion (af�rsisht 80% e popullat�s s� bot� jan� t� pun�suar n� sektorin e informacionit, n� nj� m�nyr� a tjet�r). Ka nga nj� zyre p�r marr�dh�nie me publikun dhe informata n� pothuajse secilin institucion apo Administrat� Publike, por a japin ata informacionet q� shoq�ria ka nevoj� p�r t� ditur?

Informacioni konsiderohet t� jet� aktiv, kur Administrata dhe Institucionet jan� t� obliguar n� m�nyr� ligjore p�r ta ofruar, dhe pasiv kur infomacioni epet pas nj� k�rkese ligjore. N� Shqip�ri, Komuna e Tiran�s konsiderohet t� jet� nj� shembull i mir� i institucionit q� nd�rton mekanizma dhe m�nyra t� informacionit publik, duke organizuar k�shtu nj� zyre vet�m p�r k�t� q�llim q� �doher� �sht� p�rplot me njer�z q� k�rkojn� p�rgjigje. Por sektori civil thot� se m� shum� duhet t� b�h�t n� terren. Atyre ende u mungojn� informata adekuate e aktive si dhe mekanizma informimi. Gjithashtu qasja n� informata nuk p�rmbush nevojat e shoq�ris�.

Z. Enio Haxhimiali, nj� avokat i cili ka punuar n� legjislacionin p�r ambient dhe informacion, konfirmon se dezinformimi dhe/ose pengesat p�r qasje n� informata jan� arbitrare ndaj ligjit, por problemet n� k�t� rast varen nga sanksionet. Ata jan� shum� t� ashp�r dhe nganj�her� t� pavet�dijsh�m, k�shtuq� Ligji mbi Informacionin �sht� v�shtir� t� zbatohet n� form� t� duhur.

Sektori i ambientit ka nj� mekaniz�m t� fort� n� duart e tij, Konvent�n e Aarhusit e cila detajizon m�nyr�n se si informavcioni mbi ��shtjet ambientaliste mund t� k�rkohet dhe kufizimet si dhe m�nyrat se si duhet ofruar publikut. Madje edhe Ministria e Ambientit e trajton k�t� Konvent� me maturi, p�rkund�r faktit se ka p�rpar�si mbi legjislacionin komb�tar.

Serbia

Shoq�rit� e avancuara demokratike identifikohen me faktin se ata kan� miratuar nj� Ligj mbi Qasjen e Lir� n� Informata. N� n�ntor t� vitit 2004, Serbia i �sht� bashkangjitur rangut t� shteteve Evropiane q� kan� miratuar at� Liqj. Miratimi i tij n� realitet n�nkuptoi q� Serbia ka kompletuar t� gjitha k�rkesat formale p�r an�tar�simin n� K�shillin e Evrop�s.

Ligji, n� pjes�n e tij m� t� madhe, p�rshtatet me standardet ligjore t� rekomanduara nga KE-ja. Zbatimi i Ligjit, megjithat�, ende �sht� m� i amullt. Gazetar�t kan� nj� rol t� r�nd�sish�m n� zbatimin praktik t� tij � duke k�rkuar qasje n� informata, ata duhet t� fillojn� procesin e demokratizimit t� burokracis� s� shtetit i cili fsheh informatat mbi pun�n e tij nga opinioni publik.

P�r shkak, interesimi i arsyetuar i publikut n� �do informat� t� zot�ruar nga nj� organ i administrat�s publike e b�n at� informat� p�r interest t� opinionit publik.

Qasja e lir� n� informata me r�nd�si p�r opinionin publik k�rkohet p�r realizim kualitativ dhe t� efektsh�m t� t� gjitha t� drejtave dhe lirive tjera. Duke ju falenderuar k�tij ligji, qytetar�t kan� t� drejt� t� marrin pjes�, pa nd�rhyr� me nj� nd�rmjet�sues n� k�rkim t� pun�ve publike dhe procesit t� vendimmarrjes, si dhe, t� ndikoj� n� p�rmbajtjet dhe zbatimin e tyre.

Miratimi dhe zbatimi i k�tij Ligji �sht� i r�nd�sish�m p�r luftimin efektiv kund�r korrupsionit. Ligji krijon kushte p�r parandalimin dhe shp�rndarjen dhe �rr�nosjen e korrupsionit ekzistues n� shoq�ri.

OJQ-t� n� Serbi kan� luajtur nj� rol t� r�nd�sish�m n� p�rgatitjen dhe miratimin e Ligjit, n�p�rmes Koalicionit p�r Qasje t� Lir� n� Informata, i cili u krijua nga nevoja p�r p�rpjekje t� p�rbashk�ta t� shoq�ris� civile dhe qytetar�ve n� Serbi, n� p�rpjekje p�r t� ndikojn� n� Qeverin� n� Serbi. Koalicioni p�rfshin� OJQ-t� q� kan� d�shmuar veten n� fush�n e mbrojtjes s� drejtave t� njeriut.

S� bashku me Komisionerin p�r Informata t� Interesit Publik, Koalicioni filloj nj� fushat� p�r monitorimin e zbatimit t� Ligjit. P�rfaq�suesit e Koalicionit udh�tojn� n�p�r qytete dhe qyteza t� Serbis� dhe organizojn� debate t� disenjuara p�r t� informuar publikun p�r r�nd�sin� e k�tij Ligji.

Q�llimi i Ligjit nuk �sht� vet�m t� zgjeroj� frontin e t� drejtave t� qytetar�ve dhe mediave, por gjithashtu q� t� siguroj� reforma dhe transformim t� administrat�s publike n� Serbi.

Fondi i Shoq�ris� s� Hapur Serbi p�rgatiti Udh�zuesin e Ligjit p�r Qasje n� Informata i cili tani �sht� duke u shp�rndar� n� mbar� vendin.

Bosnja dhe Hercegovina

Bosnja dhe Hercegovina �sht� nj� nga vendet e para n� rajon q� ka miratuar Aktin e Liris� s� Qasjes n� Informata tri vite m� par�. Megjithat�, qytetar�t e BeH-s�, pothuajse asnj�her�, e shfryt�zojn� k�t� privilegj p�r qasje t� ��lir� n� informata t� zot�ruara nga institucionet publike dhe nivelet e ndryshme t� Qeveris�.

Duke ju falenderuar k�tij Ligji, dhe Qendr�s p�r Qasje t� Lir� n� Informata (CSPI), t� themeluar n� vitin 2002 si nj� projekt i ABA/CEELI (American Bar Association/Central and East European La� Initiative), qytetar�t e Bosnj�s dhe Hercegovin�s kan� t� drejt�n t� shfryt�zojn� dhe zbatojn� Aktin e Liris� s� Qasjes n� Informata, n�p�rmes asistenc�s n� dor�zimit t� k�rkes�s p�r informata, arsimim, monitorim dhe hulumtim, me q�llim t� marrjes s� informative t� zot�ruara nga organet dhe institucionet publike.

Mes muajit shkurt 2002 shtator 2004, CSPI ka pranuar mbi 150 klient� dhe ka nisur 450 k�rkesa p�r informacion n� em�r t� tyre. Gjat� k�saj periudhe, ata kan� nj� shkall� prej 75% t� suksesshme sa i p�rket marrjes s� informatave. Analiza e k�rkesave t� klient�ve d�shmon se shumica e tyre u referohen informative n� t� drejtat p�r kthim t� pron�s, shfryt�zimit t� tok�s publike, pensioneve, qasjes n� dokumente gjyq�sore dhe administrative, dokumente q� nd�rlidhen me statusin e pun�simit, etj.

Ky Ligj paraqiti nj� fisnik�ri tjet�r n� BeH, n� mund�sin� q� t� gjitha informatat e zot�ruara apo t� pron�suara nga Qeveria dhe organet tjera publike jan� publike. Ligji paraqet institucionet publike me obligime krejt�sisht t� reja. Ato jo vet�m q� jan� t� obliguara q� t�u p�rgjigjen qytetar�ve n� k�rkesat e tyre me gatishm�ri dhe p�rpik�ri dhe pa vones�, por gjithashtu t� mbledhin dhe t� paraqesin informata me r�nd�si t� ve�ant�, si� �sht� Buxheti i Shtetit dhe informata mbi veprimet dhe politikat e organeve publike.
Qasja e lir� n� informata stimulon transparenc�n dhe p�rgjegjshm�rin� e organeve publike n� vendimmarrjen e tyre, p�rmir�son demokracin� n�p�rmes promovimit t� pjes�marrjes publike n� proceset vendimmarr�se, kontribuon n� luft�n kund�r korrupsionit dhe qeverisjes s� keqe, e cila �sht� e nj� r�nd�sie t� pavlefshme p�r nj� vend si� �sht� Bosnja dhe Hercegovina.

Maqedonia

Maqedonia �sht� i vetmi vend n� rajonin e Evrop�s Juglindore q� nuk ka legjislacion p�r qasje t� lir� n� informata. P�kund�r kushteve Kushtetuese (Kushtetuta e vitit 1991 garanton, Neni 16, qasjen e lir� n� informata), 13 vite pas, Maqedonia ka d�shtuar t� miratoj Ligjin p�r Qasje t� Lir� n� Informata.
Megjithat�, krejt nuk �sht� aq zi. Iniciativa dhe q�llimi i fort� p�r t� kaluar Ligjin kan� qen� ezistuese p�r tri vite tanim�. Duhet p�rmendur se ajo iniciativ� p�r t� miratuar Ligjin p�r Qasje n� Informata �sht� nj� paraprirje p�r sistemin ligjor maqedon, duke pasur parasysh se ajo u iniciua nga nj� organizat� joqeveritare.

Iniciativa u nis nga Transparency Macedonia, q� �sht� rasti i par� kur nj� OJQ fillon nj� iniciativ� legjislative n� vend. Iniciativa m� pastaj n� form� aktive u bashkangjit nga OJQ-t� Media Development Centre dhe Pro-media, si dhe Rrjeti p�r Qasje t� Lir� n� Informata, e themeluar m� 17 qershor, 2004, nga dhjet� organizata maqedonase: The Youth Cultural Centre nga Bitola, Association for Democratic Values nga Veleshi, European Forum nga Gjevgjelija, Association for Democratic Initiatives (ADI) nga Gostivari, KHAM Humanitarian Association nga Delcevo, Femina nga Kumanova, Centre for Civic Initiatives nga Prilep, Youth Organization for Democracy and Culture nga Struga, Planetum environmental organization nga Strumica, dhe �Vinozito� nga Shtipi.

Draft Ligji mbi Qasjen e Lir� n� Informata Publike ekzistues �sht� futur n� procedur� parlametare. Megjithat�, edhepse Qeveria ka premtuar q� Ligji do t� miratohet n� �erekun e par� t� vitit, ai vet�m ka kaluar n�p�rmes procedurave shtet�rore deri m� tani. Opinoni i ekspert�ve q� �sht� kryer nga K�shilii i Evrop�s zbuloi shum� mungesa n� Draft, posaq�risht sa i p�rket rregullimit t� mbrojtjes t� drejtave t� entiteteve q� sigurojn� informata publike, si dhe n� procedurat e p�rcaktimit n�se nj� informat� duhet shpallur publike apo e qasshme nga publike. Zgjidhja e ofruar nga projektligji i tanish�m e b�n t� mundur q� �do informacion t� deklarohet konfidencial dhe t� mbrohet nga qasja, bazuar n� kushtet n� nenet e shumta t� Ligjit.

Rezultatet e nj� sondazhi t� opinionit publik p�r qasjen e lir� n� informata i kryer nga Transparency Macedonia, q� �sht� publikuar n� shtator t� vitit 2004, tregon se 41 p�r qind e qytetar�ve nuk e kan� ditur se qasja e lir� n� informata �sht� nj� e drejt� e garantuar me kushtetut�. P�r t� ngritur nivelin e ult� t� vet�dijes s� qytetar�ve p�r t� drejt�n n� qasje t� lir� t� informatave, Transparency planinifikon nj� fushat� publike, pasi q� Ligji t� kalohet nga Parlamenti, q� t� informoj� qytetar�t p�r t� drejt�n e tyre, obligimet e institucioneve, si dhe procedurat e nevojshme p�r qasje t� lir� n� informata publike.

N� vitin 1999, Macedonia ratifikoj Konvent�n e Aarhusit p�r Qasje t� Lir� n� Informata, Pjes�marrje Publike n� Vendimmarrje dhe Qasje n� Drejt�si t� ��shtjeve t� Ambientit. Zbatimi i Konvent�s ec�n me hapa t� ngadalsh�m, dhe me shum� v�shtir�si, posaq�risht kur b�h�t fjal� p�r qasje n� informata. Megjithat�, nj� sukses �sht� arritur nga organizata ambientaliste "�Eko-Misija�, e cila dit� m� par� arriti t� marr informatat q� k�rkoi nga Ministria e Ambientit, nj� vit e gjysm� pasi q� kishte dor�zuar k�rkes�n. Ky shembull nuk ofron edhe aq optimiz�m p�r m�nyr�n n� t� cil�n qytetar�t mund t� marrin informatat q� ata kan� nevoj�, por tregon se gj�rat jan� duke ndryshuar n� drejtim pozitiv.

Kosov�

Me q�llimin q� qytetar�ve t� Kosov�s t�u mund�sohet q� m� p�r s� af�rmi t� marrin pjes� n� procesin vendim marr�s t� institucioneve publike dhe t� garantohet q� institucionet publike t� g�zojn� legjitimitet dhe transparenc� m� t� madhe, t� jen� m� efikase dhe t�i japin m� shum� llogari qytetar�ve t� Kosov�s, me 26 qershor 2003, Kuvendi i Kosov�s ka miratuar p�r Qasjen n� Dokumentet Zyrtare. Ligji u fut n� fuqi m� 6 n�ntor, 2003 me miratimin Rregullores Nr. 2003/32, p�r fuqizimin e Ligjit p�r Qasjen n� Dokumentet Zyrtare, t� miratuar nga P�rfaq�suesi Special i Sekretarit t� P�rgjitsh�m t� Kombeve t� Bashkuara.

Ligji u jep t� gjith� qytetar�ve t� Kosov�s, �do personi q� plot�son t� drejt�n p�r k�rkesat e regjistrimit si nj� banor i saj, si dhe t� gjitha entiteve ligjore me zyra t� regjistruara n� Kosov�, t� drejt�n q� t� qasen n� dokumentat e institucioneve, q� jan� subjekt i parimeve, kushteve dhe kufizimeve si� definohet nga ky Ligj.

Ligji �sht� shum� i r�nd�sish�m dhe at� p�r disa arsye. Nga pik�pamja e parimeve demokratike, dhe �do veprim i qeveris� lokale ose qendrore dhe institucioneve publike b�het n� interesin e p�rgjithsh�m. K�to veprime ndikojn� n� t� gjith�. Duke pasur qasje n� dokumentet zyrtare njer�zit mund t� ndikojn� n� veprimetq� paraqesin shqet�sim t� p�rbashk�t p�r qeverin� ashtu edhe p�r qytetar�t. Gjithashtu, ai ndikon n� efektivitetin e pun�s s� administrat�s duke e b�r� at� m� efektive sepse punonj�sit e administrat�s do t�u frik�sohen kritikave t� mundshme n� rast se metodat e tyre t� veprimit b�h�n shum� burokratike.

Qytetar�t e Kosov�s kan� n� duart e tyre nj� mekaniz�m kontrolli duke iu ofruar mund�si p�r nj� ndikim t� caktuar n� institucionet dhe autoritetet publike t� sip�rp�rmendura. Edhe pse i miratuar dhe i promovuar deri n� nj� mas� t� caktuar, fatkeq�sisht jo shum� qytetar� apo mediat nuk jan� t� informuar mir� se si t� ushtrojn� t� drejtat e tyre, andaj �sht� edhe v�shtir� t� flitet p�r reagimet e institucioneve ndaj k�rkesave p�r qasje n� dokumente.

Kroacia

P�rkund�r faktit se Ligji i Kroacis� p�r Qasje t� Lir� n� Informata konsiderohet t� jet� nd�r ligjet m� t� hapura n� rajon, sepse u garanton t� drejt�n p�r qasje t� lir� n� informata t� gjitha entiteve ligjore kroate dhe komb�sive t� huaja, p�rvoja e kaluar e zbatimit t� tij ka d�shmuar disa defekte t� caktuara. Koalicioni i OJQ-ve ka paraqitur propozimet e tij p�r ndryshime dhe amandamente t� k�tij Ligji n� fillim t� vitit 2004.

Ligji p�r Qasjen e Lir� n� Informata ishte miratuar nga Parlamenti Kroatn� tetor t� vitit 2003. Si edhe n� shtetet tjera n� rajon, iniciativa p�r miratimin e Ligjit origjin�n e kishte nga shoq�ria civile. N� fillim t� vitit 2003, nj� koalicion u themelua nga 19 OJQ, me q�llim t� zbatimit t� fushat�s s� titulluar �Opinioni Publik ka t� Drejt� t� Dij�. Madje, Koalicioni doli edhe me nj� draft tekst, i cili m� von� u p�rdor nga Qeveria e Kroacis� p�r p�rgatitjen e tekstit t� saj p�r Ligjin, q� pasoi me kalimin e tij nga Kuvendi. Tekstit t� kaluar i mungojn� disa predispozita themelore t� konceptit t� p�rgjitsh�m p�r qasje t� lir� n� informata, si� ishin parashikuar nga Koalicioni i OJQ-ve, por gjithashtu t� r�nd�sishm� p�r dokumente nd�rkom�tare.

N� fund t� janarit t� k�tij viti, Transparency International Croatia organizoi nj� diskutim dyditor n� form� t� tryeze t� rrumbullak�t, t� titulluar �Ligji p�r Qasje t� Lir� n� Informata dhe Parandalimi i Konfliktit t� Interesave: �ka tutje�? N� pjes�n e diskutimeve q� kishte t� b�j� me Ligjin p�r Qasje t� Lir� n� Informata, pjes�marr�sit n� takim propozuan dhe miratuan konkluzionet vijuese:

�sht� e domosdoshme q� t� p�rmir�sohet teksti n� Ligj;
Organizimi i programeve arsimore p�r zyrtar�t publik dhe sh�rbyesit civil q� zbatojn� Ligjin;
Miratimi i urdh�resave t� nevojshme p�r zbatim t� duhur t� Ligjit;
Sigurimi i nj� procedure q� t� krijoj kushtet e materialit q� k�rkohen t� sigurojn� �ilt�rsin� e proceseve vendimmarr�se, qasjes n� informata, dhe pjes�marrje t� plot� nga qytetar�t.

Ky Ligj nuk �sht� i dedikuar p�r gazetar�t, por �sht� nj� instrument i r�nd�sish�m p�r marrjen e informative t� zot�ruara nga organet qeveritare. Q� prej miratimit t� tij, mediat kroate kan� reaguar n� disa ��shtje duke k�rkuar t� drejtat e tyre t� siguruara me Ligj, q� lidhen me ��shtjet e p�rgjegj�sis� s� ministrave t� qeveris�, deri tek procedurat t� nd�rmarranga autoritetet n� rastet e shkeljeve t� intimitetit t� qytetar�ve individual. N� raste t� tilla Ligji jo vet�m q� garanton gazetar�t me lirin� e qasjes n� informata, por gjithashtu i liron ata nga p�rgjegj�sia p�r publikimin e tyre. N� fakt kjo n�nkupton q� mediat nuk jan� t� p�rgjegjshme p�r autencitetin e informat�s s� publikuar. Kjo p�rgjegj�si m� shum� bie tek entitetet q� kan� ofruar informacionin.

Qasja e lir� n� informata zgjeron lirin� e informimit public dhe kompleton trupin e t� drejtave t� garantuara t� njeriut. Qytetar�t e kan� nj� mund�si t� qart� q� t� qasen n� informata nga t� cilat krijimi dhe shprehja e politikave t� tyre sovrane do t� varet, por gjithashtu do t� ken� m� leht� t� kontrollojn� qeverin� dhe administrat�n e shtetit.

Si edhe n� vendet e tjera t� rajonit, ��shtje kryesore nuk �sht� a �sht� Ligji i mir� (shumica e tyre jan� harmonizuar me legjislacionin Evropian, dosido), por deri n� �mas� do t� zbatohet praktikisht.