T� jesh i ri n� Ballkan

01 Gusht 2005

Shqip�ria

Nuk ka r�nd�si n�se jan� n� shkolla, pun� apo lokale, ata kan� n� syt� e tyre t� nj�jtat �nd�rra, t� nj�jtat d�shira por fatkeq�sisht edhe i nj�jti pesimiz�m. Ata vuajn� apatin� dhe hyjn� plot�sisht n� t� duke u ankuar p�r munges�n e mund�sive q� shohin n� vend. Shumica prej tyre shohin si t� vetmin shp�tim nj� rrug� jasht� shtetit. Kjo vihet re n� sasin� e aplikimeve p�r n� universitet e huaja, sikurse dhe n� rradh�t e gjata n� dyert e ambasadave.

Zgjidhja �sht� krah problemit. Shum� t� rinj e shohin apatin� si rr�nj�n kryesore t� problemeve t� tyre. Jetesa n�n presionin e vazhduesh�m t� k�saj apatie, mbeturin� e nj� sistemi t� vjet�r ku njer�zit nuk nuk kan� t� drejta por vet�m detyrime, i b�n ndryshimet t� v�shtira. Ka shum� organizata rinore q� p�rpiqen ti �ojn� gj�rat p�rpara, por pak prej tyre jan� v�rtet aktive dhe t� mir�pritura nga komunitetet lokale.

Nj� efekt q� regjimi i kaluar ka l�n� ende n� komunitetet lokale, �sht� q� ata nuk kan� besim n� t� rinjt� dhe aktivitetet e tyre, pavar�sisht faktit q� ishin t� rinjt� ata q� rr�zuan diktatur�n. Ata i shikojn� me shpres�, por nuk japin mb�shtetjen e duhur p�r aktivitetet e tyre.

Gjith�sesi t� rinjt� nuk dor�zohen. Ata vazhdojn� t� shkojn� p�rpara ngadal� por t� vendosur, duke ofruar sgjidhje p�r problemet e shoq�ris�.

T� mbledhur ne OJF ose grupe jo formale, t� rinjt� l�vizin drejt nj� shoq�rie m� t� zhvilluar. K�shilli Rinor Shqiptar (KRSH), MJAFT dhe �Aksion Vullnetar� (PASS), kan� treguar n� shum� raste p�rpjekjet p�r t� ngritur nje jet� m� t� mir� n� Shqip�ri. Aktivitete e tyre, protestat dhe zgjidhjet i tregojne komunitetit q� rinia po shkon drejt nj� shoq�rie t� re, duke mbajtur vlerat e vjetra dhe duke futur vlera t� reja. P�rpjekjet p�r t� p�rmir�suar sistemin arsimor, hapjes s� vendeve t� pun�s jan� masa p�r ndalimin dhe parandalimin e erozionit t� trurit. K�to organizata kan� zhvilluar bashk�punime t� ngushta me institutet e shtetit dhe marrin pjes� n� n� pro�eset e gjetjes s� zgjidhjeve, jo vet�m p�r p�r problemet rinore, por p�r t�r� shoq�rin�.

Megjith� p�rpjekjet e arrira p�r pun�simin, si p�rmir�simi i qasjes n� informacion p�rmes internetit (www.punesimi.info www.punesimi.info), lobimi n� ministri t� ndryshme dhe institucione t� tjera p�r t� hapur dyert p�r t� rinjt�, p�rpjekjet p�r integrimin n� BE, situata ekonomike ka triumfuar mbi to. Politikan�t marrin t� qen� q� rinia n� nj� far� m�nyre �sht� e detyruar t� punoj� p�r ta, pamvar�sisht q� �sht� krejt e kund�rta. Problemet e rinis� jan� l�n� m�njan�, n� sirtar�t e ndonj� institucioni dukepritur koh� m� t� p�rshtat�shme. Prandaj ka nuk �sht� e �udit�shme q� t� rinjt� kan� humbur besimin n� institucionet q� i p�rfaq�sojn�. Nj� tjet�r kriz� identiteti �sht� shkaktuar nga konfliktet mes OJFve rinore t� m�dha.

Zgjedhjet e fundit parlamentare mund t� sh�nojn� lindjen e nj� dite t� re p�r rinin�. Sum� njer�z me bekgraund n� aktivitete rinore dhe t� p�rfshira n� OJF rinore, kan� hyr� n� parlament. Tashm� imazhi pozitiv i krijuar p�r Shqip�rin� p�rmes shk�mbimeve dhe nismave rinore t� shumta, energjia q� t� rinjt� kan� hedhur n� situata t� ve�anta politike, ka b�r� q� politikan�t t�i afrohen rinis� duke i ofruar hap�sira t� reja veprimi dhe fuqi vendim marr�se. Nj� veprim i till� ka qen� monitorimi i zgjedhjeve nga 1000 t� rinj vullnetar�, duke ofruar nj� transparenc� t� k�naqshme t� pro�esit.

Kosova

Meshkujt dhe femrat e reja n� Kosov� (n�n mosh�n 25 vjecare) p�rb�jn� 52% t� popullsis� dhe jan� resurs i vlefsh�m njer�zor p�r t�u kapitalizuar n� zhvillimin e ardhsh�m t� Kosov�s. K�tij grupi shoq�ror duhet t�i aforhen mund�si q� t� vendos�n n� linj� t� barabart� me homolog�t e tyre Evropian, ose s� paku t� adresohen nivelet aktuale t� ndjeshm�ris�.

Rinia kosovare ballafaqohet me sfida shum� t� m�dha, jo pak prej t� cilave n�nkuptojn� shkall�n shum� t� lart� t� papun�sis�, kjo shkall� �sht� mbi 63% p�r t� rinjt� e mosh�s prej 15 deri n� 24 vjec. Sipas ESK-s� (�Hulumtimi Demografik dhe Sh�ndet�sor i Kosov�s 2003�), 85% e t� rinjve prej 15 deri 19 vjecar dhe t� diplomuarve t� gjenerat�s s� fundit apo t� atyre q� kan� l�n� shkoll�n jan� t� papun�. Shifrat nga Departamenti i Pun�s dhe Pun�simit tregojn� se n� vitin 2003 t� rinjt� nga vuajtur nga rritja m� e madhe e papun�sis� (14.6%). Shkalla e papun�sis� tek femrat e reja �sht� 74%, derisa p�r meshkujt e rinj �sht� 56%. Duke marrur parasysh q� rreth nj� e treat e popullsis� �sht� n�n mosh�n 14 vjecare kriza e pun�simit me t� cil�n ballafaqohet e ardhshme e kosovar�ve �sht� m� shum� se alarmuese.

Sfidat me t� cilat ballafaqohen t� rinjt� q� hyn n� tregun e pun�s n� Kosov� k�rkojn� v�mendje. Me rastin e hyrjes n� fuqin� pun�tore, kosovar�t e rinj i bashkohen nj� turme t� njer�zish (rreth 580.000) t� cil�t poashtu jan� n� k�rkim t� pjes�marrjes dometh�n�se n� ekonomi. P�r m� tep�r, aft�sit� e tyre jan� t� form�suara nga nj� sistem arsimor i kualitetit t� dyshuar. Andaj, shumica e tyre jan� n�n presion t� marrin pun� joformale, sic jan� shitjet n� rrug� e k�shtu me radh�.

Sipas Bank�s Bot�rore, mungesa e njohurive praktike dhe p�rvoj�s s� pun�s e kombinuar me aft�si t� pakta paraqesin barrier�n kryesore t� pun�simit p�r t� diplomuarit dhe t� rinjt� q� l�shojn� shkollat. Shkalla e regjistrimit n� arsimimin universitar n� Kosov� ka r�n�. Mungesa e zhvillimit n� sektorin e arsimimit ka n�nkuptuar q� nuk ka vende t� mjaftueshme n� dispozicion p�r popullsin� e madhe t� re.

Nj� raport i koh�ve t� fundit nga RIINVESTI thekson nevoj�n urgjente p�r reforma n� k�t� sektor, p�r t� p�rgatitur n� m�nyr� t� duhur popullsin� e re t� Kosov�s p�r nevojat e tregut t� pun�s n� shekullin 21. P�rndryshe, ka shum� gjasa q� t� rinjt� n� Kosov� t� mbesin t� paaft� p�r nj� koh� t� gjat�, t� ken� nivele t� ulta pagash dhe si rezultat t� rrezikohen q� t� bien n� varf�ri. Duhet t� b�h�n p�rpjekje t� vecanta p�r t� krijuar mund�si dhe zgjidhje m� t� mira p�r k�t� grup kryesor shoq�ror.

Bosnja dhe Hercegovina

Karakteristika kryesore e popullsis� riniore n� Bosnje dhe Hercegovin� niveli i ul�t i pjes�marrjes aktive n� shoq�ri, sikurse dhe n� t� gjitha fushat e veprimeve politike dhe vendim marrjes.

Situata kusht�zohet nga nj� llojshmeri rrethanash: situata e v�shtir� ekonomike dhe nivelet e larta t� papun�sis�, sistemi politik i komlpikuar dhe burokratik; apatia sunduese n� shoq�ri; sistemi arsimor i vjet�ruar; munges� e informimit mbi m�nyrat p�r t� p�rmir�suar situat�n p�rmes angazhimit vetjak dhe aktivizmit, etj. T� gjitha k�to m�sip�r, por edhe m� shum�, p�rfaq�sojn� element� t� t� ndrysh�m e t� r�nd�sish�m t� s� ashtuquajtur�s Politik� Rinore.
Pro�esi i advokimit t� Politikave Rinore Komb�tare p�r B&H ka vashduar p�rgjat� viteve t� fundit. Ka disa rezultate p�r t�u p�rmendur. Gjith�sesi, sikur me q�llim t� gjith� proceset e ngjashme t� zbatuara ne B&H n� nivel komb�tar, edhe kjo do t� k�rkoj� shum� koh� dhe do t� kaloj� shum� pengesa t� cilat do ta ngadal�sojn�.

Fatmir�sisht, k�to pengesa mund t� ngadal�sojn� pro�esin, por nuk mund t� ndalojn� at� t�r�sisht, duke pasur parasysh se pro�esi n� vetvete �sht� i pakthyesh�m, si edhe integrimin Europian dhe p�rafrimi i standarteve t� bot�s s� zhvilluar, ve�an�risht BE-s�.

Bosnja dhe Hercegovina ka nevoj� p�r nj� fort�sim t� shpirtit dhe aktivitetit t� rinis�, sikurse edhe dedikimit t� tyre, dhe t� identifikoj� dhe t� investoj� n� ata t� rinj t� cil�t jan� n� gjendje t� shtyjn� shok�t e tyre n� l�vizjen p�rparimtare, dhe mund t� influencojn� zhvillimin e aktiviteteve kulturore rinore. N� t� nj�jt�n koh�, �sht� e ngut�shme t�u drejtohemi politikan�ve dhe zyrtar�ve qeveritar� dhe t�u theksohet atyre r�nd�sia dhe avantazhet e investimit tek t� rinjt�.

K�shillat Rinor n� Kroaci

Nisma p�r t� krijuart k�shillat rinor n� Kroaci ka nisur m� 2001, paralelisht me pro�esin e pregatitjes t� s� par�s Plani Komb�tar i Veprimit Rinor. Niveli i rrjetit komb�tar i shoqatave rinore nisi af�rsisht n� t� nj�jt�n koh�, dhe n� Dhjetor 2002, u krijua Rrjeti Rinor Kroat (MMH) si nj� K�shill Rinor Komb�tar. N� t� nj�jt�n koh� nis�n pregatitjet dhe shkrimi i Ligjit mbi K�shillat Rinor Lokal, me synimin e sigurimit t� baz�s ligjore p�r krijimin dhe pun�n e K�shillave Rinor bashkiak�, t� qytetit dhe vendit.

P�r fat t� keq projekt ligji ende pret p�r t� hyr� n� pro�edurat legjistlative, pavar�sisht nga debatet e vazhduara dhe numrit t� ndryshimeve t� b�ra n� tekst. Projekt-ligji i fundit rregullon funksionimin e k�shillave lokal si organe publike t� k�shillimit p�r qeverin� lokale, dhe jo si rrjete shoqatas rinore lokale t� pavarura.

Puna e K�shillit Rinor Komb�tar, n� an�n tjet�r, duhet t� rregullohet nga nj� ligj i ve�ant� mbi Organizatat Rinore. N� Prill 2005, Ministria e Familjes, Veteran�t e Luft�s dhe Solidariteti Nd�r-Brezave, organizuan nj� konferenc� komb�tare n� Malin Bjelolasika. P�rfaq�suesit e organizatave rinore diskutuan k�to dy tema n� konferenc�, por ata ende presin q� p�rfundimet e adoptuara atje t� b�hen p�rfundimtare.

N� k�t� mom�nt, k�shillat rinor� jan� krijuar n� qytete dhe qarqe t� ndryshme n� Kroaci. Mjerisht ata dallohen shum� nga nj�ri tjetri n� struktur�n e tyre, q�llim dhe funksionim. MMH (RrRK) nisi projektin Rini n� K�shilla (MUV), i hartuar p�r standartizimin e k�shillave ekzistues, por gjithashtu p�r t� prezantuar nx�n�sit e gjimnazeve me pun�n e institucioneve t� qytetit dhebashkive. MMH gjithashtu mb�shtet t� gjitha nismat lokale drejt krijimit t� k�shillave rinor� ose pregatitjet e programeve t� aksioneve rinore.

Mali i Zi

Asociimi i par� q� t� bie nd�rmend kur b�h�t fjal� p�r �rinin� n� Mal t� Zi �sht� mosk�naq�sia. Rinia nuk �sht� e k�naqur me statusin e saj shoq�ror, sistemin e arsimit, jet�n kulturore, zbavitjen e ofruar, politikat e pun�simit dhe shum� e shum� t� tjera.

Shumica e t� rinjve n� Mal t� Zi nuk posedojn� pasaport�, andaj, ata humbin rastin p�r t� udh�tuar dhe t� shohin jet�n e bashk�moshatar�ve t� tyre n� shtetet e zhvilluara. Megjithat�, ka nj� vet�dije t� p�rgjithshme se do t� mund t� ishte m� mir�, por p�r momentin, shumica e tyre shprehin gatishm�rin� q� ata duhet l�shuar Malin e Zi sa m� par� q� �sht� e mundur dhe t� mos rrezikojn� t� kalojn� vitet m� t� mira t� jet�s k�tu. Kjo ishte logjika q� q� mb�shteti vendimet e qindra njer�z t� ri t� hapin nj� faqe t� re p�rgjithmon� duke l�shuar Malin e Zi gjat� nj� decade e gjysm� t� trazirave n� Ballkan. Shum� t� diplomuar universitar nga Mali i Zi k�rkojn� vendin e tyre n� Diell diku n� Evrop�n Per�ndimore, dhe Mali i Zi ka mbetur aty ku ka qen� � pa nj� politik� t� qart� dhe realiste p�r rinin�.

Problem kyq q� rinia e Malit t� Zi p�rballet me �sht� nj� politik� p�r pun�sim adekuat. Ekonomia, e dob�suar nga vitet e izolimit dhe politikave inkompetente, nuk e ka fuqin� q� t� ndaloj� turmat e t� rinjve q� l�shojn� Universitetin me diploma cdo vit. Nevoja p�r arsim adekuat, megjithat�, nuk bie, dhe Universiteti pranon cdo vit e m� shum� nga viti n� vit.

S�mundjet e var�sis�, fillimisht alkoolizmi, nikotina, dhe p�rdorimi i drog�rave, jan� sfida tjera kryesore p�r rinin�. Hulumtimi i kryer nga OJQ-t� dhe institucionet e shtetit mbi p�rdorimin e drog�rave, alkoolit dhe cigareve ka treguar se ato tanim� jan� zgjeruar fush�n e tyre t� interesit edhe n� popullat�n e shkollave fillore, q� �sht� edhe nj� indicator i �suksesit� i politikave parandaluese n� Mal t� Zi.

P�r fund, n�se ju jeni n� mes moshave 18 dhe 28 dhe jetoni n� Mal t� Zi, ju keni disa opcione. Ju mund t� regjistroheni n� Universitet dhe t� pranoni mund�sit� e vogla p�r t� gjetur nj� pun� n� nj� profesion t� zgjedhur, t� vazhdoni t� ngarkon t� madh t� rinjve q� k�rkojn� cfar�do, zakonisht nj� pun� me pages� t� ul�t. Opcioni i tret� p�rfshin� nj� vrojtim t� pazhurmsh�m t� p�rditshm�ris� nga nj� kopsht i ndonj� kafeneje, duke pir� kafe dhe uj� mineral t� cilat mund t�i pini duke ju falenderuar parave q� ua kan� dh�n� prind�rit p�r shpenzime t� dit�s.

Maqedonia

Duket vet�m natyrale q� n� nj� vend i cili p�rballet me probleme t� vetme si � varf�ri, shkalla t� tepruara t� papun�sis�, jotoleranc� etnike dhe fetare, shkall� n� rritje t� krimit dhe korrupsion t� t�rbuar � pothuajse 80 p�r qind e rinis� k�rkojn� t� ardhmen e tyre jasht� shtetit.

Q�kur se Maqedonia ka shpallur pavar�sine e saj, koordinimi i politikave rinore ka qen�, th�n� but�sisht, kaotik. Kompetencat e politikave rinore ran� n�n Ministrin� e Kultur�s, dhe strukturat e organizatave t� vjetra rinore u trash�guan nga K�shillat Rinor t� Maqedonis�, t� cil�t fokusuan t� gjitha p�rpjekjet e tyre drejt ngjarjeve nd�rkomb�tare, si shkak i pozit�s s� tyre pasive ndaj problemeve rinore n� nivel nacional. K�shilli Rinor d�shtoi n� obligimin e tij themelor q� t� gjitha k�shillat nacional t� jen� nj� struktur� koordinuese p�r shumic�n e e shoqatave demokratike rinore n� Maqedoni.

Kriza ekonomike dhe shoq�rore n� Maqedoni ka kontribuar p�r faktin q� popullata e re t� jet� n� vecanti e prekshme ndaj ndikimeve negative t� jashtme. Problemet e tilla dhe trendet negative vet�m sa thellohen me arritjen e gjeneratave t� reja t� �konsumuesve t� castit�, posaq�risht t� dyshimt� me problemin e p�rdorimit t� drog�s; sistemit t� shkat�rruar t� arsimit dhe tjet�rsimin e procesit arsimor jasht� dhe brenda; gara p�r p�rfitime t� shpejta dhe rritja e krimit t� vog�l; numri i zvog�luar i pjes�marrjes t� rinjve n� aferat publike; shkat�rrimi i vlerave kulturore; mund�si t� pamjaftueshme p�r t� shprehur kreativitetin dhe inovacionin e tyre; etj.

Si rezultat, ne kemi opcione t� zvog�luara t� mund�sive reale q� jan� n� dispozicion p�r rinin�, nuk ka garancion p�r qasje t� barabart� p�r t� gjith� t� rinjt� n� sh�rbimet ekzistuese dhe asistenc�s n� fush�n e edukimit, pun�isimit, mir�qenies sociale, c�shtjeve publike dhe politike si dhe kultur�s. Problemet rinore shtrihen thell� n�n hijen e gjendjes s� p�rgjithshme ekonomike.

N� an�n tjet�r, zhvillimi i shoq�ris� civile dhe pluralizmi n� Maqedoni kan� sjellur nj� varg t� ndryshimeve positive n� organizatat dhe shoqatat rinore, me theks t� vecant� n� zhvillimin e pluralizmit n� organizata rinore, paraqitja e formave t� reja t� shoqatave dhe themelimi i marr�dh�nieve t� forta nd�rkomb�tare.

N� fush�n e OJQ-ve rinore q� punojn� n� Maqedoni, shumica jan� t� interesuara n� situat�n e tanishme dhe perspektivat p�r t� ardhmen. E r�nd�sishmja �sht� se ata jan� nj� mund�si p�r angazhim profesional p�r nj� num�r m� t� madh t� rinjve.