A �sht� Kosova n� udh�kryq t� definimit t� statusit politik?

27 Prill 2006

1. N� nj� Konferenc� t� simuluar vitin e kaluar nga ana e IDERK-ut lidhur me Dialogun Prishtin� � Beograd, q� nga shumica e opinionit u pa edhe si �prov� gjenerale� p�r dialogun q� do t� filloj� m� von� n� Vjen�, kam kuptuar se me �far� p�rkushtimi ekspert�t serb� i ishin p�rveshur ��shtjes s� decentralizimit t� Kosov�s.

Modelet dhe alternativat e ofruara n� k�t� Konferenc� na b�n� t� mendojm� seriozisht se Qeveria e Beogradit �sht� p�rgatitur jasht�zakonisht mir�, jo p�r integrim t� serb�ve Kosovar, por p�r krijimin e nj� deri�ke t� vog�l, e cila padyshim q� n� fazat e ardhshme t� zhvillimeve dhe integrimeve rajonale do t�i bashk�ngjitej shtetit Serb.

N� t� v�rtet�, aty nuk u la pa u th�n� se shqiptar�t e Kosov�s �mimin p�r �pavar�sin� e kusht�zuar� q� �sht� duke e fuqizuar bashk�sia nd�rkomb�tare akoma n� nivele diplomatike, do t� duhej ta paguanin padyshim me �mimin e decentralizimit etnik, apo th�n� me eufemiz�m nj� lloj autonomie po ashtu t� �kusht�zuar� serbe p�rbrenda konturave territoriale ekzistuese!

Pandami i �pavar�sis� s� kusht�zuar�- �decentralizimi etnik"-, si duket edhe n� bisedat q� do vijn� n� Vjen� do jet� n� mos �patatja m� e nxeht�, at�her� me siguri sfida m� e r�nd� q� do ti imponohet delegacionit Kosovar, n� nj� moment kur t� vler�sohet se �sht� mir� t� lansohet. Kur t� lidhet kjo me k�rkes�n e Grupit Parlamentar q� t�i raportohet Kuvendit lidhur me ecurin� e �dialogut� t� fundit q� u zhvillua po ashtu n� Vjen� jav�n q� shkoi, kuptojm� se kjo�patate e nxeht� ve� sa ka filluar t� bartet n� duart e delegacionit kosovar.

Esenca q�ndron n� at� se, ne si qytetar� dhe opinion i gjer� ende nuk i kemi t� ditura asnj� nga detajet e fillimit t� kusht�zimeve eventuale q� i ka b�r�, apo do t�i b�j� z. Rohan delegacionit ton�.

Nga Raporti i delegacionit n� Vjen� sikur nuk u than� t� gjitha detalet rreth fillimit t� kap�rdimit t� k�saj �patateje�! Disa deputet�, duke mos qen� fort� t� informuar p�r r�nd�sin� e procesit t� ky�jes s� k�saj teme n� agjend�n e bisedimeve me Beogradin n� seanc�n e fundit, sikur hezituan t� shkonin gjer� n� fund dhe t� denoncojn� �l�shimet� eventuale t� delegacionit kosovar. Apo me siguri, presin fazat e ardhshme m� t� v�shtira, ku padyshim delegacioni kosovar do t� duhej t� jap m� shum� llogari Komisionit t� Parlamentar.

2. Por �far� n� t� v�rtet� duhet t� b�j� delegacioni yn�? Cilat modele ekzistuese t� nd�rtimit t� raporteve funksionale do t� duhej t�i konsultonte ai para se definitivisht ta pranonte k�t� sfid� me �pataten e nxeht� (autonomi p�r serb�t)� dhe �karrot�n e but� (pavar�si p�r shqiptar�t)?

�sht� po ashtu e v�rtet� se tani e pes� vite, asnj�ra qeveri e Kosov�s nuk ka b�r� ndonj� ofert� serioze p�r integrimin e pakicave, sidomos n� planin e referencave; kulturore, gjuh�sore, e ve�an�risht ato politike, n� m�nyr� q� t�i ikej shantazhimit me �pataten e nxeht� t� decentralizimit etnik serb. Mendimi yn� �sht� q� Qeveria dhe Grupet e ekspert�ve t� saj t� zgjedhur me nj� �el�s tejet absurd t� p�rkat�sis� partiake (!) , do t� duhej t� hartonin n� disa rrafshe strategjin� e integrimit t� komunitetit serb.

N� k�t� drejtim, kujtojm� q� disa nga paradigmat e Marr�veshjes s� Ohrit, do t� mund t� sh�rbenin si nj� kampion shoq�rues q� n� nj� m�nyr� do ta betononin synimin e tyre t� padyshimt� integrues. Modeli i Marr�veshjes s� Ohrit, ka disa specifika identifikuese t� cilat n� m�nyr� telegrafike do t� mund t� konsultoheshin pa asnj� dyshimi. S� pari, ai t�r�sisht dhe pa kusht e p�rjashton dhun�n si mjet p�r realizimin e q�llimeve politike q� n� rrethanat tona si m� shkurt i eliminon paradispozitat e nj� klime dhe situate hipotetike t� serb�ve lokal p�r t� aranzhuar zhurmsh�m synimin p�r nj� autonomi territoriale n� Kosov�. S� dyti, argumenti i diskriminimit pozitiv etnik q� �sht� favorizuar tash sa vjet p�rmes Korniz�s Kushtetuese do t� mund ta kanalizohej n� nj� p�rfaq�sim m� t� natyrsh�m dhe n� koherenc� me zhvillimet e ardhshme politike e demokratike. Largpam�sit e din� q� shoq�ria kosovare fiton shum� me k�t� logjik�. S� pari, m�njanohen tensionet etnike, neutralizohen pak�naq�sit� politike, fuqizohet siguria dhe stabiliteti rajonal, pastaj stimulohen synimet integruese dhe p�rgatit�n paradispozitat p�r nd�rtimin e kapaciteteve multietnike. S� dyti, gjithkund p�rmes ligjeve dhe standardeve (q� sot Evropa i ka me boll�k) p�r grupimet minoritare blihen simpatia dhe lojaliteti politik dhe ai ekonomik, t� cilat p�r Kosov�n n� k�to momente jan� ��shtje ekzistenciale.

Kjo mund t� hetohet shum� qart� dhe shum� bindsh�m nga refrenet e p�rditshme t� diplomat�ve t� jasht�m, t� cil�t synimin e shqiptar�ve p�r nj� shoq�ri independente qytetare po e akceptojn� akoma si t� pap�rgatitur dhe t� pap�rgjegjshme p�r grupet minoritare q� n� shtetet e tyre jan� qytetar� normal me t� gjitha t� drejtat qytetare. Shikuar me k�so dioptrie, projekti apo ideja e integrimit t� brendsh�m t� grupimeve etnonacionale, sipas modelit t� Ohrit, nuk do t� mund t� ishte jasht�kohor dhe i pandryshuar n� korpusin e cil�sive apo kritereve t� ashtuquajtura kulturore: besimeve, vlerave, normave, simboleve, gjuh�s, veshjes, etj., ngase, ai n� fakt rrjedh n� nj� m�nyr� nga aksioni dhe reaksioni i grupeve t� ndryshme etnonacionale, t� cilat kurr� nuk pushojn� s� zhvilluari dhe emancipuari n� raport me vetveten dhe identitetet tjera p�rreth. S� treti, favori i Marr�veshjes s� Ohrit n� rastin e Kosov�s, do ta zhb�nte apo eliminonte praktik�n e gjertanishme t� em�rimeve dhe shkarkimeve t� an�tar�ve t� asambleve Komunale jasht� dhe pavar�sisht protokollit t� institucionit apo mekanizmit t� zgjedhjeve q� solli shum� probleme dhe konflikte interesash edhe nd�rmjet vet� komunitetit serb, ngaq� e fragmentarizoj� tejmase sa q� Administrata e UNMIK-t, p�r ta p�rmbyllur procesin e zgjedhjeve me gjuh�n e suksesit, u desh t� em�roj� njer�z jokompetent, jo autoritativ, q� i soll�n d�m procesit t� demokratizimit dhe definimit t� statusit t� Kosov�s.

S� kat�rti, argumenti i vart�sis� hierarkike nga pushteti qendror, i cili ofert�n p�r enklavizim, kantonizim dhe decentralizim etnik (aludimi �sht� p�r distanc�n/lexo pavar�sin� e plot�?!/ e qarkut qendror nga ai periferik t� lansuar nga ekspert�t serb�) do ta b�nte t� padiskutuesh�m, edhe me faktin se Administrata qendrore, e jo ajo periferike do t� ishte alfa dhe omega e zhvillimeve t� m�tejme demokratike t� Kosov�s.

S� pesti, sovraniteti (q� n� periudhat e ardhshme integruese Evropiane mjaft do t� zhvishet nga kompetencat e gjertanishme) dhe kompakt�sia territoriale, s� bashku me t�r�sin� etnike do t� mund t� konservoheshin edhe p�r nj� koh� t� gjat�. Pra rrjedhimisht, do t� mund t� m�njanoheshin zgjidhjet territoriale t� shtetit n� favor t� interesave etnike, q� do ta pamund�sonin projektin e ndarjes apo t� cenimit t� rendit unik juridik t� Kosov�s. S� gjashti, aplikimi i formul�s s� shtetit qytetar, sundimit t� ligjit dhe t� rendit demokratik, do t� mund t� ofronte Kosov�n, shum� m� af�r der�s s� integrimeve rajonale dhe asaj evropiane. .

S� shtati, e drejta p�r shkollim, si nj� nd�r t� drejtat elementare t� njeriut me k�t� model fuqizohet me paragraf�t e standardeve evropiane, ku t� gjith�ve pa dallim feje, gjinie, race apo p�rkat�sie etnike u garantohet e drejta n� shkollim.

S� teti, formula e diskriminimit pozitiv q� prejudikohet n� Dokumentin e Ohrit, p�r mendimin ton�, �sht� nj� karrem shum� josh�s p�r hapje mes komuniteteve. Kosovar�t e din� mir�, qe edhe n� regjimin e m�parsh�m kur studionin student� nga mbar� Serbia, shum� pak nga ata d�shironin t� q�ndronin n� Kosov�. Arsyet, jan� t� natyr�s; s� pari ekonomike; s� dyti psikologjike; s� treti akomodive ku t� gjitha k�to n� asnj� periudh� t� ardhshme nuk do t� mund ta rrezikonin as substanc�n e as ekzistenc�n komb�tare t� shqiptar�ve t� Kosov�s.

S� n�nti, analogjia q� mund t� b�het me k�t� dokument, �sht� ai i apelit ndaj� bashk�sis� nd�rkomb�tar (k�tu, dosido n�nkuptojm� investimet makroekonomike nga ana e Kompanive transnacionale, t� cilat kan� rezervat e veta t� arsyeshme t� pasiguris� s� kapitalit dhe resurseve njer�zore) q� sa m� shpejt t� th�rrasin nj� Konferenc� t� Donator�ve p�r ndihm� makrofinanciare, e cila pas vazhdimit t� procesit t� privatizimit (nj� kontingjent mjaft i madh i njer�zve do mbesin pa pun�) do t� ishte nj� infuzion i mir� jo vet�m social por edhe politik, p�r nj� popullsi n� mes t� Evrop�s, ku 30% t� popullsis� s� saj kan� probleme serioze me mbijetimin fizik.

Shikuar me k�t� dioptri, konsiderojm� q� Modelit t� Ohrit do t� mund tu amputoheshin padyshim natyrsh�m edhe specifikat e veta q� i ka Kosova. N� an�n tjet�r n� Kosov�n e pasluft�s, shkaqet e mosintegrimit t� serb�ve dhe t� nd�rtimit t� shoq�ris� multietnike (Projektit t� UNMIK-ut) do t� duhej k�rkuar n� tri rrafshe, t� cilat nuk jan� objekt i k�saj analize. Por t� cilat kalimthi vet�m do t� mund t�i identifikonim n� nivelin e rrafshit t� rregulloreve dhe dekreteve q� nuk kishin fuqin� e ligjit p�r ta iniciuar frym�n integruese n� praktik�; nivelin e rrafshit t� munges�s s� (Projekteve, ideve dhe shkurt strategjis� s� detajizuara) interesimit jo edhe aq t� theksuar t� diskursit dhe institucioneve kosovare p�r ta b�r� at� me sinqeritet m� t� madh ; dhe nivelin e rrafshit t� manipulimit sistematik t� qeveris� s� Beogradit me serb�t lokal, vet�m e vet�m q� t� shantazhohet ideja e integrimit t� tyre n� institucionet e Kosov�s.

��shtja e mbrojtjes s� minoriteteve me fuqin� e ligjit, �sht� nj� k�rkes� e arsyeshme dhe shum� e preferueshme me standardet e sotme nd�rkomb�tare, mir�po kur ajo fillon t� ngrihet n� nivelin e sistemit t� privilegjeve (�far� n� t� v�rtet� �sht� akoma me Korniz�n Kushtetuese), at�her� ajo din� t� b�het edhe penges� serioze p�r rregullimin e raporteve nd�retnike.

3. Do ditur q� n� rrafshin nd�rkomb�tar sot p�r sot ekzistojn� nisma dhe modele t� llojllojshme t� cilat jan� n� raporte konkuruese nj�ra me tjetr�n, por p�r mbrojtjen e pakicave me s� largu kane shkuar shtetet per�ndimore, nd�rsa Evropa Lindore dhe ajo Juglindore ende jan� n� faz�n e konstituimit t� legjislacionit p�r grupimet pakic� etnonacionale. N� Dokumentin e OSBES, n� Kopenhag� t� mbajtur m� 29 qershor t� vitit 1990 , p.sh. krijimi i �administratave lokale e autonome rekomandohet si mjet mjaft efikas p�r sigurimin e identiteteve etnike, kulturore, gjuh�sore, dhe fetare p�r pakicat komb�tare�.

N� t� v�rtet�, numri i rekomandimeve dhe i Projekteve, apo ideve lidhur me rirregullimin e statuseve minoritare, sidomos kur jan� n� pyetje grupimet etnike t� dala nga dy perandorit e fundit n� Evrop�(asaj jugosllave dhe asaj sovjetike) tregon se tani p�r tani ende nuk ekziston ndonj� formul� magjike e cila do t� mund ti rregullonte k�to raporte t� ndjeshme mes komuniteteve t� ndryshme etnike. N� k�t� drejtim, askush nuk thot� q� modeli i Ohrit b�n� nj� p�rjashtim okular.

Sot p.sh. jo shum� rrall� rekomandohet q� p�r integrimet globale t� grupimeve etnonacionale t� merret modeli i ashtuquajtur i �intervenimit ekonomik�, t� cilin si element gjithsesi e p�rmban edhe ai i Ohrit, kurse p�r situatat q� v�rtet� kan� probleme integruese (si� �sht� p�raf�rsisht edhe rasti i Kosov�s) nuk p�rjashtohet amputimi i autonomis� territoriale, dhe ai i asaj personale.

Meq�, rekomandohet modeli i autonomis� territoriale, do theksuar q� ky model v�rtet� n� pamje t� par� duket nj� model i sofistikuar p�r ta b�r� integrimin e grupimeve pakic� n� sistemin e organizimit shoq�ror, por n� esenc� n� rastin e Kosov�s ka disa dob�si t� pariparueshme t� cilat projektohen n� shkall�n e efektiviteti t� tij t� kufizimit. N� rastin e Kosov�s, ai mund t� kontestohet nga t� gjitha k�ndv�shtrimet e mundshme, por kontestimi kryesor q� mund t�i b�het tani p�r tani �sht� se; kompakt�sia e grupit etnik minoritar (n� rastin ton� serb�ve) q� k�rkohet si alibi kryesor, thjesht� mungon, ngaq� serb�t nuk kan� dhe as q� kan� pasur ndonj� kompakt�si etnike p�rgjat� t�r� Kosov�s, n� asnj� periudh� kohore historike. Por kjo po tentohet t� b�het tash p�rmes rikolonizimit t� ri.

N� nj� situat� t� till�, kur grupimi aktual serb �sht� i shkap�rderdhur p�r shum� arsye, autonomia territoriale q� atyre ua kan� fut n� mendje ekspert�t e Beogradit, e edhe vet� z. Koshtunica, �sht� tejet diksutabile edhe me nj� fakt t� ri q� politikan�t tan� pak ose hi� se p�rdorin si argument t� fuqish�m.

Faktin, apo mekanizmin e nd�rlidhjes territoriale, t� cilin Marr�veshja e Ohrit e konteston n� t� gjitha dimensionet e mundshme. Si dob�si tjet�r, t� autonomis� territoriale, mund t� num�rojm� edhe moszgjidhjen definitive t� grupimit minoritar, ngaq� thjesht� ajo rgjenoron pakica t� reja joetnike gjat� implementimit n� praktik�. Paramendoni p.h. n� nj� komun�, apo qytet, ku grupi shumic� (shqiptar�t) do t� mund t� shnd�rrohej n� pakic� joetnike, n� raport me pakic�n serbe.

4. Modeli tjet�r i shquar si model i autonomis� personale, per dallim nga ai territorial nuk �sht� i ngarkuar me finesat shumic� dhe pakic�, ai rekomandon ekskluzivisht vet�m ruajtjen e identitetit kulturor. Kur �sht� fjala tek kantonizimi q� po p�rfolet mjaft nga mediat dhe diskursi aktual serb, do theksuar q� ai bie ndesh shum� me iden� e multietnicitetit t� cilin UNMIK-u e ka trumbetuar mjaft. Ky model �sht� shum� i rreziksh�m, dhe vlen t� elaborohet pak�z m� gjat�. Ideja e prokuror�ve serb�, q� procesi i kantonizimit do t� duhej t� ushtrohet sipas Projektit t� koncentrimit t� popullsive me shumic� etnike(aludimi �sht� p�r komunitetin serb) n�p�r vendbanime t� cilat i posedonin para p�rfundimit t� luft�s, do t� thoshim �sht� nj� grack� e paramenduar mir� nga ana e Qeveris� Serbe dhe e K�shillit Koordinues t� �oviqit, prapa t� cil�s fshihet ideja e ndarjes (apo marrjes s� nj� pjese )s� Kosov�s veriore n� nj� periudh� t� m�vonshme(t� cil�suar nga ata, si m� t� �qet� dhe m�favorizuese� p�r Serbin�).Ngase si mund t� komentohet ndryshe, insistimi q� kantonizimi i serb�ve t� b�het kryesisht n�p�r Komunat; Leposaviq, Kolashin , pastaj Fush� Kosov� p�r t� vazhduar gjer� n� Gjilan, Kamenic� dhe Novob�rd�. Apo kantoni tjet�r q� do t� p�rfshinte komunat e Sht�rpc�s (t� cil�s sipas k�tij Projekti do t� duhej t�i bashk�ngjiteshin viset e banuara me goran�) Opoja dhe Gora. Kurse ai i fundit q� do t� p�rfshinte disa fshatra t� banuara mes Pej�s, Istogut dhe Klin�s. K�tyre kantoneve, gjithnj� sipas ekspert�ve serb� do t� duhej m� pastaj t�u bashk�ngjiten tokat e manastireve serbe t� b�ra me tapin� e vitit (shih ti!) 1941(!)

Ky Projekt Model, i hartuar nga Peshkopi Artemije, historiani Batakoviq (nj� nacionalist modernist) dhe politikani komunist Trajkoviq, �sht� i parapar� si eksperiment gjat� 15-20 vitet e ardhshme, n� m�nyr� q� p�r statusin definitiv t� Kosov�s t� mos mund t� vendos� gjenerata e tanishme e politikan�ve por ajo pasardh�se, e cila sipas tyre gjoja m� nuk do t� ishte e ngarkuar m� me �konfliktin e ndodhur serbo-shqiptar n� Kosov�.

Ky �sht� rezoni i establishmentit t� tanish�m serb, p�r procesin e kthimit t� serb�ve n� Kosov�. Bile shkohet aq larg, sa q� thuhet se kjo ide apo model nuk bie ndesh as me Rezolut�n 1244 t� K�shillit t� sigurimit. As m� shum� e as m� pak, se ndarje t� Kosov�s veriore nga t�r�sia e saj territoriale. Por n� t�r� k�t� Projekt, p�rfitues t� vet�m munden me qen� individ�t e pushtetit aktual serb, t� cil�t p�r interesa t� avancimit t� tyre n� hierarkin� e krijes�s s� re e p�rdorin fatkeq�sin� e serb�ve t� Kosov�s, t� cil�t do t� jen� humb�sit m� t� m�dhenj n� k�t� loj�.

Padyshim, ky model aludohet se do t� mund t� kaloj� edhe n� Kosov�, ashtu si� kaloi n� Bosnje. N� k�t� drejtim, disa qendra t� vendosjes ve� kan� filluar t� koketojn� me disa politikan� shqiptar, t� cil�t nuk besoj se do t� mund t� anashkalojn� opinionin e gjer� Kosovar.

Por, p�r t�i ikur gjitha k�tyre karthave serbe dhe t� disa qarqeve t� identifikuara nd�rkomb�tare , shqiptar�t e para se gjithash Qeveria e re e Kosov�s, Kuvendi, e sidomos partit� politike, duhet t� punojn� projekte integruese t� komuniteteve lokale, n� m�nyr� q� t� mos krijohet alibi i enklavizimit dhe barrikadimit kibucian n� Kosov�, ashtu si� ka tendenc� tani pas ngjarjeve t� marsit. Ngaq�, k�shtu krijohen paradispozitat e loj�s poker edhe t� ndarjes de jure t� pjes�s veriore t� Kosov�s.

Sipas rekomandimeve tona, tipit t� ndodhur t� konfliktit n� rastin e Kosov�s, i cili i ka rr�nj�t gati t� nj� periudhe shekullore, nuk do t� mund t�i mjaftojn� vet�m modelet dhe tipologjit� e integrimeve klasike t� bie fjala �kompromiseve� (si� �sht� rasti i Marr�veshjes s� Ohrit) dhe t� atij t�pajtimit me procedur� p�rfundimtare�, (rasti i Bosnj�s) apo t� atij t�zgjidhjes integruese �(rasti i Kroacis�), t� cil�t dosido jan� t� mir�pritur p�r t�i konsultuar, bile p�r shkak t� shkall�s s� suksesit t� tyre afatgjat� n� vendet ku jan� implementuar, n� m�nyr� q� t� absorbohen p�rvojat pozitive dhe ato negative.

Politikan�t kosovar duhet t� zgjedhin m� n� fund modelin e vet� t� integrimit p�r komunitetet minoritare, model ky q� duhet t� amputoj� p�rvojat e tjer�ve dhe padyshim edhe specifikat e vendit. N� k�t� drejtim duket q� modeli i Ohrit, shikuar me dioptrin� empirike tani p�r tani mund t� sh�rbej� si nj� baz� solide, p�r ta b�r� k�t�, ngaq� ato t�; kantonizimit; decentralizimit n� baza etnike; autonomis� kulturore; autonomis� personale,etj. duk�n q� jan� shum� m� pak fleksibile dhe shum� m� pak t� q�ndrueshme.

Komentet e p�rdoruesve

Nuk ka komente.