T� drejtat e pun�s n� Bosnj� e Hercegovin�

30 Prill 2007

Sipas Kushtetut�s, nuk ka nj� sistem t� unifikuar komb�tar p�r t� rregulluar t� drejtat e pun�s, me kompetenca t� plota n� t� gjitha nivelet. E drejta e pun�simit n� Bosnj� mb�shtetet n� Ligjin e Pun�s dhe n� kontratat e n�nshkruara mes pun�dh�n�sve dhe pun�marr�sve.

Duke folur mbi legjislacionin e pun�s ne duhet t� kemi n� mendje q� Kushtetuta e Bosnj�s ka prioritet mbi t� gjith� legjislacionin, k�shtu q� t� drejtat dhe detyrimet e pun�simit nuk mund t� rregullohen n�se nuk jan� n� p�rputhje me standardet nd�rkomb�tare n� Konventave Evropiane p�r t� Drejtat e Njeriut dhe Lirit� Themelore; Organizat�s Nd�rkomb�tare t� Pun�s dhe Kart�s Sociale Evropiane.

Q�llimi i k�tyre dokumenteve �sht� p�rcaktimi i t� drejt�s p�r pun�, rrogat dhe sigurimet shoq�rore, sh�ndeti dhe sigurimi n� pun�, e drejta p�r t� krijuar sindikata, ndalimi i diskriminimit t� �do forme, mund�sive t� barabarta p�r p�rparim, mbrojtje nga shteti etj. Megjithat� bazuar n� situat�n aktuale ne mund t� konkludojm� q� k�to akte ligjore nd�rkomb�tare nuk jan� rr�njosur n� Bosnj� megjith�se vendi ka detyrime t� qarta p�r t� krijuar mekanizmat n� sigurimin e aplikimit t� tyre.

K�to dispozita jan� t� pap�rcaktuara qart� duke u l�n� mjaft l�n� hap�sir� pun�dh�n�sve, e cila ndodh shpesh.

Ato u sigurojn� pun�dh�n�sve t� ken� mund�si t� prishin kontratat e pun�s duke lajm�ruar n� koh�n e duhur kur:
1. prishje t� tilla jan� t� justifikuara p�r shkaqe ekonomike, teknike apo organizative
2. n�se nj� pun�marr�s nuk �sht� i aft� t� kryej� detyrimet e tij t� parashikuara n� kontrat�

Legjislacioni nuk ka parashikuar detaje n� at� se �far� konsiderohet prishje e justifikuar e kontrat�s. M� sakt� ajo �sht� l�n� n� dor� t� pun�dh�n�sve p�r t� p�rcaktuar se n� cilat kushte ajo ndodh dhe shum� punonj�s jan� pushuar nga puna nga dispozita t� tilla. I nj�jti konkluzion p�r pasakt�si �sht� i vlefsh�m n� p�rcaktimin e detyrimeve t� pun�marr�sve i cili gjithashtu u l� dor� t� lir� pun�dh�n�sve p�r t�i p�rcaktuar ato. Kjo leht�sisht t� shpie n� nj� situat� t� till� ku gjendja sh�ndet�sore e punonj�sve p�r sa i p�rket aft�sive n� pun� �sht� b�r� nga pun�dh�n�s jokompetent� dhe jo nga ekspert�t e institucioneve sh�ndet�sore.

Si rrjedhim, punonj�sit shpesh d�shtojn� t� ken� p�rkrahje ligjore. K�shtu ndodh shpesh q� pun�dh�n�sit i prishin kontratat e pun�s pa dh�n� detaje t� arsyetuara si� parashikon ligji p�r t� informuar punonj�sit q� ai �sht� i pushuar nga puna, ose me nj� vendim t� shkruar mbi pushimin pa listuar kompensimet e mundshme dhe t� drejt�n e pag�s s� pushimit nga puna. Pa nj� vendim t� till� nj� punonj�s nuk mund t� ket� disa nga t� drejtat e tij, t� tilla si t� raportohet nga zyra e t� papun�ve, sigurim sh�ndet�sor, t� aplikoj� p�r ndihm� financiare si i papun� etj.

Nj� tjet�r problem i madh q� ka t� b�j� me shkeljet e t� drejtave t� pun�tor�ve �sht� ��shtja e pagesave t� rrogave t� prapambetura. Megjith�se n� Nenin 83 q� pun�marr�si ka t� drejt�n e pag�s t� p�rcaktuar n� Kushtet e Marr�veshjes Kolektive dhe n� ligjet e tjera q� i detyron pun�dh�n�sit t� b�jn� pagesat jo m� von� se 30 dit� pas periudh�s q� �sht� b�r� pagesa paraardh�se, dhe neglizhimi i b�r� n� mosplot�simin e k�tij detyrimi p�rb�n nj� kund�rvajtje p�r personat p�rgjegj�s. Gjithashtu nj� pun�marr�s �sht� i detyruar t�i paraqes� m� shkrim pag�n neto dhe bruto �do pun�marr�si, e cila ndoll mjaft rrall�, k�shtu q� kjo dispozit� mbetet vet�m n� let�r. Ky treg �sht� mjaft i ashp�r p�r punonj�sit q� p�rpiqen t� mbrojn� t� drejtat e tyre p�r shkeljen q� u b�hen n� pag� para gjykatave, t� cilat k�rkojn� q� i gjith� dokumentacioni i llogaritjes s� pag�s t� paraqitet si prov� n� gjykat�.

Pagesa n� rastet e pushimit nga puna dhe nd�rprerjes s� kontrat�s s� pun�s kur nuk �sht� faji i pun�marr�sit, ose pagesa e pensionit t� pleq�ris� jan� parashikuar n� Ligjet e Pun�s (Nenet 127 dhe 120), por jan� mjaft rrall� t� zbatuar praktikisht k�shtu q� ky lloj kompensimi �sht� ushtruar zakonisht n�p�rmjet Gjykat�s n� ��shtjet gjyq�sore.

Vendosja e punonj�sve �n� pritje� apo �n� asistenc� �sht� nj� nga problemet madhore n� Bosnj�. N� shum� raste ndodh q� n� m�nyr� t� nj�anshme, pa shpjegime vendosen punonj�sit �n� pritje�, duke mos respektuar detyrimet e kontratave, t� parashikuara n� nenin 70, p�r kompensimin gjat� koh�s s� nd�rprerjes. Shuma e kompensimit �sht� p�rcaktuar n� Kushtet e Marr�veshjes Kolektive, Rregulloren dhe Kontratat e pun�s, por n� praktik�, zakonisht ato p�rcaktohen nga pun�dh�n�sit, duke l�n� si zgjidhje t� vetme p�r pun�marr�sit ankimin n� gjykat� p�r t� mbrojtur t� drejtat e tyre. Gjykata n� fakt zakonisht I ka pranuar k�rkesat e tyre si t� arsyeshme dhe t� mb�shtetura.

Megjith�se Ligjet e Pun�s ndalojn� t� gjitha format e diskriminimit n� pun�sim, ligjv�n�sit e kan� pare t� nevojshme t� shtojn� dispozita t� qarta duke theksuar mbrojtjen e grave shtatz�na, si� p�rcaktohet n� Nenet 53 dhe 71. Megjithat� praktikisht grat� shtatz�na jan� rrall� t� pun�suara, por nuk jan� t� pakta rastet kur grat� shtatz�na me kontrate pune me koh� t� plot� jan� pushuar.

I gjith� legjislacioni ngre nj� detyrim p�r formimin e Komisionit t� Implementimit n� Nenet 143 dhe 152, si nj� instrument p�r mbrojtjen e t� drejtave t� pun�tor�ve i p�rdorur nga shum� punonj�s p�r t� mbrojtur t� drejtat e tyre n� lidhje me krijimin e statuti ligjor me peticione drejtuar organeve kompetente. P�r fat t� keq puna p�r nj� komision t� till� ka qen� me hapa mjaft t� ngadalt� dhe profesionalisht jokompetente.

N� shumic�n e rasteve, akoma nuk jan� miratuar vendimet e pes� viteve m� par� n� dosjet e ankimimeve, dhe komisioneve t� shkall�s s� dyt� shpesh u duhen deri dy vjet p�r t� shqyrtuar ankesat. P�r ta keq�suar m� shum� gjendjen e k�tyre vendimeve t� marra, vet�m nj� pjes� mjaft e vog�l e tyre jan� ekzekutuar duke detyruar pun�dh�n�sit t� b�jn� pagesa minimale n� rastin e pushimit nga puna me pagesa t� vendosura nga Gjykata.

P�r sa m� sip�r ka nj� num�r t� madh pun�tor�sh n� Bosnj� q� nuk kan� t� drejt�n e sigurimeve sh�ndet�sore ose ndonj� garanci p�r t� pasur pension t� plot� pleq�rie n� t� ardhmen.

Sipas nj� studimi t� b�r� nga korrespondent�t e Qendr�s p�r Gazetari Hulumtuese (QGI) t� Sarajev�s, mbi 24.000 qytetar� punojn� n� pun� t� zez�, t� detyruar t� punojn� me paga mjaft t� ul�ta p�r shkak t� mbijetes�s. Gazetar�t e QGI kan� biseduar m� pun�tor�t, pensionist�t, sindikatat, inspektor�t e pun�s, autoritet e taksave dhe t� fondeve t� pensioneve mbi tregun ekonomik t� pun�s n� t� zez�. Rezultatet e v�zhgimeve t� tyre jan� paraqitur n� Raportin e Qendr�s �Jeta e pun�tor�ve n� t� zez�.

Sindikatat thon� q� ata jan� t� pafuqishme, inspektor�t t� cil�t duhet t� zbulojn� shkeljet dhe t� demaskojn� thyer�sit e ligjit deklarojn� se s�mund t� b�jn� asgj�. Zyrat e pensioneve dhe organet e tatimeve nuk ushtrojn� presion mbi kompanit� private p�r t� paguar detyrimet e tyre ndaj punonj�sve, ato nuk i regjistrojn� k�ta shkel�s s� ligjit dhe i demaskojn� n� publik. Pun�marr�sit pranojn� tu binden list�s s� detyrimeve t� situat�s negative t� ekonomis� duke e p�rjashtuar veten e tyre.

Sindikatat n� Bosnj� jan� grupuar n� Bashkimin e Sindikatave t� Pavarura t� Bosnj�s (BSPB), Sindikatat e Republik�s Serbe t� Bosnj�s (SRSB) dhe Sindikatat e Distriktit t� Br�ko (SDB).

BSPB ka 12 deg� q� mbrojn� t� drejtat e pun�tor�ve n� sektor� t� ndrysh�m t� ekonomis� dhe qeveris� dhe me 150.000 an�tar�t e saj �sht� sindikata m� e madhe n� vend.

SRSB ka 14 deg� q� luftojn� p�r interesat e an�tar�ve t� tyre, si garantimi i legjislacionit t� pun�s dhe konventave nd�rkomb�tare. SRSB p�rfaq�son nevojat e pun�tor�ve p�r tu lidhur n� organ t� vet�m q� do t� b�j� t� mundur p�rfaq�simin ligjor t� tyre.

Sindikata e Distriktit t� Br�ko �sht� krijuar me 7 shkurt 2001 n� p�rputhje me marr�veshjen mes BSPB dhe SRSB m� 23 Maj 2000, si nj� organizat� me baza vullnetare t� pun�tor�ve t� distriktit t� Br�ko. Sindikata ushtron aktivitetet e saj n� mbrojtje t� interesave t� an�tar�ve t� saj duke bashk�punuar me sindikatat e tjera n� Bosnj�, n� Evrop� dhe n� t� gjith� bot�n me q�llim forcimin e bashk�punimit mes sindikatave.

Tre sindikatat krijuan Konfederat�n e Sindikatave t� Bosnj�s (24 Qershor 2005) me synimin q� t� siguronin nj� mbrojtje m� efektive t� interesave dhe t� drejtave t� pun�tor�ve n� Bosnj�. Ajo miratoi programin 4-vje�ar (2005-2009), i cili �sht� p�rqendruar n� luft�n p�r t� drejtat njer�zore t� pun�tor�ve dhe ato t� sindikatave, me q�llim q� t� parandaloj� efektet negative t� tranzicionit dhe privatizimit n� Bosnj�.

Por, pavar�sisht nga mund�sit� p�r organizim dhe ekzistenc� t� strukturave, sindikatave u mungon fuqia e nevojshme p�r t� mbrojtur interesat e an�tar�ve t� tyre dhe kund�rshtimit t� qeveris� dhe arroganc�s s� pun�dh�n�sve, t� cilat refuzojn� t� hyjn� n� dialog me pun�tor�t derisa ata t� vendosin t� p�rdorin metoda radikale t� protest�s, t� tilla si bllokimi i rrug�ve dhe grevat e uris�. Ne duhet t� theksojm� k�tu q� pun�tor�t jan� disi t� detyruar t� nd�rmarrin veprime t� tilla pasi ata nuk kan� nj� mb�shtetje aktive t� sindikatave. Roli i sindikatave �sht� zvog�luar n� m�nyr� t� dukshme dhe akoma ne mund t� themi q� ato nuk kan� pasur rezultate t� mira, ve�an�risht n� lidhje me kontratat kolektive. Riorganizimi i sindikatave, adoptimi i nj� pozicioni m� t� qart� dhe m� t� fort� dhe aktiviteteve m� shum� bind�se �sht� e nevojshme n�se ato duan t� garantojn� nj� mbrojtje t� v�rtet� t� t� drejtave t� pun�tor�ve.

�far� ne tham� m� sip�r t� �ojn� n� konkluzionin q� sfera e t� drejtave t� pun�s �sht� e parregulluar, situata ekonomike n� vend �sht� kritike dhe madje legjislacioni ekzistues pozitiv �sht� gjer�sisht i pazbatuar.