T� drejtat e pun�s n� Maqedoni

30 Prill 2007

Pun�tor�t po vdesin apo plagosen seriozisht n� vendin e tyre t� pun�s �do dit�. Nj� pun�tor i Kompanis� s� Nd�rtimit �Granit� �sht� varrosur n�n nj� shk�mb nd�rsa punonte n� hapjen e rrug�s s� Kompleksit Hidro-energjetik �Sveta Petka�. Nj� tjet�r pun�tor u vra nd�rsa instalonte sistemit e ventilimit t� ajrit n� Delveco. Nj� mekanik u shtyp nga nj� pllak� metalike nd�rsa po riparonte nj� kamion. Nj� tjet�r vdiq nd�rsa po frynte nj� gom� traktori q� shp�rtheu pasi nuk ishte vendosur si� e k�rkonin rregullat n� nj� kafaz t� hekurt p�r tu mbrojtur nga nj� rast i till�. Pun�toret e nd�rmarjeve tekstile bien pa ndjenja n� vendin e tyre pasi temperatura gjat� ver�s arrin n� 40 grad� Celsius. Ato nuk mund t� kryejn� frym�marrje normale pasi pronar�t nuk instalojn� sistemet e ajrimit dhe t� kondicionimit.

Mbrojtja nga rreziqet profesionale pothuajse nuk ekziston. Inspektor�t e pun�s dhe p�rfaq�suesit e Shoqat�s p�r Mbrojtjen n� vendin e pun�s pranojn� q� pun�tor�t kan� mungesa t� kushteve t� p�rshtatshme. Pronar�t nuk tregojn� kujdes p�r sh�ndetin e pun�tor�ve t� tyre. Gjith�ka q� ata duan �sht� t� p�rfitojn� sa m� shum� dhe sa m� shpejt.

�Pun�dh�n�sit n� realitet k�rkojn� t� shtrydhin gjith�ka nga pun�marr�sit e tyre�, thot� Agim Shaqiri, Kryetar i Siguris� n� Vendin e pun�s n� Inspektoratin Shtet�ror t� Pun�s. �Sot, i vetmi p�rcaktim i siguris� dhe mbrojtjes n� pun� �sht� n�se nj� pun�tor e merr pag�n e tij rregullisht dhe n�se sigurimet shoq�rore t� tij jan� paguar. Mir�po siguria dhe sigurimi n� pun� �sht� m� shum� se kaq�.

P�rqindja e madhe e papun�sis� dhe varf�ria e madhe i detyron pun�tor�t t� pranojn� �do pun� q� ju ofrohet. Ata nuk e marrin parasysh kushtet e siguris� n� vendin e pun�s, qoft� n� nd�rtim, miniera apo fabrikat tekstile.

�

Tranzicioni n� Maqedoni filloi n� t� nj�jt�n koh� si n� t� gjitha vendet e tjera t� Evrop�s Lindore, m� 1991. Kjo do t� thot� t� nj�jt�n gj� si n� vendet e tjera, nj� ndryshim t� madh t� marr�dh�nieve dhe konditave ekonomike dhe politike, p.sh. futjen n� p�rdorim t� ekonomis� s� tregut dhe demokracis� politike.

Pesh�n kryesore t� k�tyre ndryshimeve, ve�an�risht privatizimi i nd�rmarrjeve dhe kompanive shtet�rore ra n� duart e njer�zve t� gabuar. P�r shkak t� falimentimit, paaft�sis�, shkurtimeve etj, shum� pun�tor� humb�n vendin e pun�s. Nga ana tjet�r mungesa e politikave sociale n� nd�rgjegj�simin p�r rritjen e papun�sis� ka �uar n� nj� ndjenj� t� pasiguris� sociale t� pun�tor�ve.

Sipas Zyr�s Komb�tare t� Statistikave paga mesatare n� Maqedoni n� Janar 2007 ishte rreth 230 euro. Akoma 13,5% e pun�tor�ve nuk e kan� marr� at� q� kan� fituar. Nga totali i popullsis� s� aft� p�r pun� 578.810 vet� ka nj� pun� 64.1% nd�rsa 35.9% jan� t� papun�.

Sipas link http://www.zvrm.gov.mk/WBStorage/Files/Zakon%20za%20rabotnite%20odnosi.pdf Ligjit mbi Marr�dh�niet e Pun�s>, puna javore �sht� 40 or� (p�r pun� me koh� t� plot�). P�r pun�tor�t q� punojn� n� kushte t� v�shtira, tendosje intensive dhe pozicione t� rrezikshme, dhe atje ku efektet e rrezikshme nuk mund t� eliminohen plot�sisht, orari i pun�s mund t� jet� m� i shkurt�r por jo m� pak se 30 or� n� jav�, thuhet n� kontratat kolektive.

Paga �sht� siguruar nga pasuria e pun�dh�n�sit, n� proporcion me pun�n e b�r� dhe kontributin e punonj�sve n� p�rfitimet dhe t� ardhurat e kompanis�, n� p�rputhje me kushtet e parashikuar me ligj dhe n� marr�veshjet kolektive.

P�r fat t� keq pak nga ajo q� p�rmban ligji zbatohet aktualisht n� praktik�. Shpesh pun�tor�t jan� t� detyruar t� punojn� 12 or� n� dit� (e cila b�n nj� jav� pune me 60 or�) p�r nj� pag� rreth 100 euro. Shpesh ata jan� pun�suar dhe punojn� ilegalisht, pa ua paguar rregullisht sigurimet shoq�rore, e cila p�rb�n nj� shkelje ligjore.

Pra papun�sia e madhe shkakton nj� tjet�r problem n� lidhje me t� drejtat e pun�s. N� p�rqindjen aktuale t� papun�sis� pun�tor�t jan� t� frik�suar p�r t� k�rkuar t� drejtat e tyre, p�r t� cil�n jan� dh�n� prova nga pun�dh�n�sit p�r t� gjetur zgjidhjen m� t� thjesht� duke pushuar �rebel�t� dhe duke marr� punonj�s t� rinj n� vend t� tyre, t� cil�t mund t� jen� m� t� p�rmbajtur p�r t� mbrojtur pagat e ul�ta sesa t� mos p�rfitojn� asgj�.

L�vizja sindikaliste n� Maqedoni nuk e di apo nuk do ta p�rdor� fuqin� q� ajo ka n� duart e saj p�r t� p�rmir�suar situat�n e p�rgjithshme t� klas�s pun�tore. Kjo �sht� nj� pik�pamje e Lazar Joveskit, t� cilit Marr�veshja Kolektive , libri i par� q� trajton problemet e sindikatave si dhe marr�dh�niet dhe negociatat e tyre me qeverin� dhe dhomat e tregtis� n� vend.

Joveski thot� q� �sht� nj� gj� e zakonshme p�r BE-n� dhe USA q� partit� politike t� k�rkojn� mb�shtetje zgjedhore politike nga sindikatat, e cila mund t� kthehet n� nj� arm� t� fuqishme n� duart e tyre. Ai beson q� qeveria nuk mund ta anashkaloj� faktin q� �sht� e interesuar t� t�rheq� dhe t� kanalizoj� udh�heq�sit sindikalist� drejt platformave t� tyre, por sindikatat duhet t� luajn� rolin e tyre duke k�mb�ngulur n� k�rkesat dhe politikat si dhe t� ushtrojn� presion ndaj qeveris� n� mbrojtje t� t� drejtave t� tyre.

Problemi �sht� se sindikatat n� Maqedoni as nuk mund t� bien n� ujdi me njer�zit q� ata p�rfaq�sojn� dhe paraqiten si nj� partner negociues i qeveris�, megjith�se nuk �sht� e nevojshme nj� gj� e till�. Sipas legjislacionit ekzistues �do sindikat� q� ka p�rkrahjen e m� shum� se nj� t� tret�s s� gjith� pun�tor�ve n� sektorin e industris� kan� t� drejt�n e negociatave me pun�dh�n�sit dhe qeverin�. Krijimi i nj� komiteti t� unifikuar do t� linte mbresa t� m�dha tek partner�t social� dhe marr�veshjet kolektive do t� ishin at�her� vet�m nj� formalitet. Apo jo?