T� drejtat e pun�s n� Shqip�ri

30 Prill 2007

N� Shqip�ri p�r shkak t� nivelit t� prapambetur t� aparatit prodhues t� ekonomis� socialiste t� centralizuar fillimi i viteve �90 �oi n� mbylljen e qindra mij� vendeve te pun�s duke e zhytur vendin n� kriz�n m� t� madhe t� tregut t� pun�s dhe kjo papun�si �sht� nj� nga treguesit q� shpreh periudh�n e v�shtir� t� tranzicionit q� po kalon aktualisht Shqip�ria.

Sipas statistikave t� Institutit Shkencor t� Pun�s n� vitin 1990 ka pasur 1.433.000 t� pun�suar n� t� gjith� sektor�t e ekonomis�, i cili �sht� zvog�luar n� 933.000 n� vitin 2006, me nj� ulje prej 500.000 vetash ose ndryshe 35 % m� pak. Kjo ulje e madhe e pun�simit �sht� b�r� gradualisht n�p�r vite, por m� e theksuar r�nia e pun�simit ka qen� ne vitet 1992 � 1993 duke mbetur pa pune mbi 360.000 vet�,

Ky num�r i madh t� papun�sh, prej qindra mij� vetash n� vendin ton� gjat� viteve t� tranzicionit, duke mos gjetur vend n� tregun ton� t� pun�s, i �sht� drejtuar emigracionit. Ky emigracion sipas studimit t� Ministris� s� Pun�s me IOM �in, n� vitit 2004 me titull �Strategjia Komb�tare p�r Migracionin� ka nxjerr� n� dukje se gjat� periudh�s 14 vje�are 1991 � 2004 nga Shqip�ria jan� larguar rreth 1.1 milion vet� kryesisht drejt tregut Grek t� pun�s dhe atij Italian, gjithsej n� mas�n 80% t� tyre dhe pjesa tjet�r drejt Anglis�, SH.B.A-s�, Gjermanis�, Kanadas�, etj.

N� kushtet e tranzicionit, tregu i pun�s n� Shqip�ri, nuk ka p�suar vet�m ndryshime numerike n� uljen e t� pun�suarve, por ka pasur edhe ndryshime strukturore si n� sektorin shtet�ror ashtu edhe n� at� privat. Aktualisht numri i t� pun�suarve n� sektorin privat �sht� m� i lart� n� krahasim m� at� shtet�ror duke q�ndruar n� raportet 24% me 18%, kurse n� vitin 1990 raporti ishte 0% n� sektorin privat dhe 63 % n� sektorin shtet�ror (pjesa tjet�r i takon t� pun�suarve n� sektorin bujq�sor).

Legjislacioni

E drejta e pun�s njihet me ligj n� Republik�n e Shqip�ris� p�r t� gjith� shtetasit pa dallim race, ngjyr�, seksi, moshe, bindje fetare apo politike, origjin� komb�tare apo shoq�rore. N� nenin 49 T� Kushtetut�s s� Shqip�ris� shprehimisht thuhet: �Secili ka t� drejt� t� fitoj� mjetet e jetes�s s� tij me pun� t� ligjshme q� e ka zgjedhur ose pranuar vet�.

Dokumenti baz� i legjislacionit shqiptar �sht� Kodi i Pun�s i cili �sht� bazuar n� Kushtetut�n e Shqip�ris� dhe hartuar n� p�rputhje me t� gjitha konventat nd�rkomb�tare t� ratifikuara nga Republika e Shqip�ris� si dhe i bazuar n� normat p�rgjith�sisht t� pranuara t� s� drejt�s nd�rkomb�tare.

Ky kod rregullon marr�dh�niet mes pun�dh�n�sit dhe pun�marr�sit me an� t� kontratave individuale dhe kolektive t� pun�s. �sht� e rrept�sisht� e ndaluar n� kod puna e detyruar n� t� gjitha format e saj, q� detyron shtetasit t� punojn� kund�r vullnetit t� tyre.

T� drejt�n e lidhjes s� kontratave t� pun�s e kan� t� gjith� ata persona q� g�zojn� zot�si t� plot� p�r t� vepruar sipas dispozitave t� Kodit Civil.

N� k�to kontrata jan� parashikuar t� gjitha t� drejtat dhe detyrimet e t� dyja pal�ve q� i n�nshkruajn� ato si t � pun�dh�n�sit ashtu edhe t� pun�marr�sit.

Duke e krahasuar k�t� kod me at� t� vendeve t� tjera mund t� themi se ai �sht� n� p�rputhje me standardet e vendeve t� tjera t� BE-s�.

Situata aktuale

Nga t� dh�nat statistikore n� sektorin privat gjat� vitit 2006 num�rohen rreth 224 mij� t� pun�suar apo t� vet�pun�suar.

Inspektorati i Lart� i Pun�s �sht� struktura qendrore q� funksionin pran� Ministris� s� Pun�s, ��shtjeve Sociale dhe Shanseve t� Barabarta q� monitoron tregun e pun�s n� vend. N� t� gjith� territorin operojn� Zyrat Lokale dhe Rajonale t� Pun�s t� cilat varen nga ky inspektoratit, q� trajtojn� problemet e pun�simit n� Shqip�ri. N� k�to zyra kryesisht jan� t� regjistruar t� papun�t me arsim t� lart�, kurse shumica e t� papun�ve as nuk e marrin mundimin t� regjistrohen duke k�rkuar si rrug� t� vetme pun�simi emigracionin. Nj� pjes� e tyre k�rkojn� p�r ndonj� pun� t� rastit duke u grumbulluar n� sheshet e qyteteve ku m� i njohuri �sht� ai para �Partizanit t� panjohur� n� Tiran�.

Duke p�rjashtuar disa nga kompanit� e m�dha dhe serioze t� cilat respektojn� dhe zbatojn� legjislacionin n� fuqi shumica e kompanive nuk jan� korrekte si n� marr�dh�nien me pun�marr�sit ashtu edhe strukturat shtet�ror� duke krijuar nj� sektor mjaft joformal t� ekonomis�.

Tregu i pun�s aktual ofron vende pune n� kat�r sektor� kryesor�: tregti, sh�rbime, transport dhe nd�rtim. Pjesa m� e madhe e pun�dh�n�sve jan� biznesmen� t� vegj�l ose t� mes�m, dhe aktiviteti i tyre p�rfshin: servis makinash, transport, pika karburanti, nd�rtim, sh�rbime komunale, shitje malli me shumic� dhe pakic�. Nj� pjes� e pun�dh�n�sve nuk kan� licenc� p�r ushtrim aktiviteti dhe kan� nj� s�r� problemesh q� lidhen me detyrimet ndaj shtetit.

N� Shqip�ri sistemi i P�rgjithsh�m i Sigurimeve Shoq�rore p�rb�het nga: Sigurimi Shoq�ror i Detyruesh�m, Sigurimi Shoq�ror Vullnetar, Sigurimi Shoq�ror Suplementar, Pensionet e Posa�me Shtet�rore. N� k�t� drejtim akoma nuk �sht� i p�rcaktuar qart� pozicioni i shtetit si rregullator i marr�dh�nieve nd�rmjet pun�marr�sve dhe pun�dh�n�sve pavar�sisht se ligji parashikon pages�n e k�tyre kontributeve nga pun�dh�n�sit.

�sht� pranuar dhe nga organet shtet�rore se nj� p�rqindje e madhe e pun�marr�sve jan� n� pun� t� zez�, nj� pjes� n� pun� me frik�n e p�rhershme t� pushimit me kontrata diskriminuese etj.

Pun�simi i f�mij�ve

Nj� nga fenomenet negative t� periudh�s s� tranzicionit n� Shqip�ri �sht� puna e f�mij�ve si dhe shfryt�zimi i f�mij�ve t� rrug�s por n� Shqip�ri mungojn� t� dh�nat p�r f�mij�t q� punojn� dhe f�mij�t e rrug�s, nd�rkoh� q� n� vetvete ky fenomen �sht� evident dhe p�rb�n nj� nga problemet m� shqet�suese p�r f�mij�t dhe t� dh�nat p�r k�t� problem ofrohen vet�m nga OJF-t�.

INSTAT n� studimin �Njer�zit dhe Puna n� Shqip�ri� t� vitit 2004, raporton se 9.8 p�r qind e f�mij�ve nga mosha 6-14-vje� ishin t� p�rfshir� n� pun�. Pjesa m� e madhe e k�tyre f�mij�ve vijn� nga zonat rurale dhe punojn� n� nj�sit� ekonomike-bujq�sore, t� drejtuara nga familjet e tyre.

Qendr�n p�r Mbrojtjen e t� Drejtave t� F�mij�ve ne Shqip�ri � CRCA duke pare situat�n e r�nd� e shfryt�zimit t� f�mij�ve p�r q�llime ekonomike ka p�rgatitur studimin �Puna e F�mij�ve dhe F�mij�t e Rrug�s n� Shqip�ri� n� t� cilin thuhet se �Nj� nd�r problemet me t� cilat p�rballet sot Shqip�ria �sht� mungesa e legjislacionit t� p�rshtatsh�m p�r ndalimin e shfryt�zimit ekonomik t� f�mij�ve. Legjislacioni ekzistues nuk e konsideron si pun� t� f�mij�s, pun�simin e f�mij�s nga familja, at� q� n� baz� t� standardeve nd�rkomb�tare konsiderohet si pun� n� familje ose pun� familjare. Mungesa e sanksioneve ndaj familjeve q� shfryt�zojn� krahun e pun�s s� f�mij�s, qoft� n� Kodin e Pun�s, ashtu edhe n� Kodin Penal, b�n q� f�mij�t shpesh t� gjenden t� pa mbrojtur nga ligji dhe institucionet e zbatimit t� ligjit�.

M� tej n� studim thuhet: �Qeveria shqiptare, gjat� k�tyre 15 vjet�ve ka treguar nj� munges� t� theksuar v�mendjeje p�r eliminimin e shfryt�zimit ekonomik t� f�mij�ve dhe zhdukjes s� shkaqeve q� ndikojn� n� ekzistenc�n e pun�s s� f�mij�ve�.

N� vitin 2005 u miratua �Strategjia Komb�tare p�r F�mij�t n� Shqip�ri�, e cila p�rb�n nj� p�rpjekje serioze t� Qeveris� shqiptare, n� t� cil�n jan� parashikuar nj� s�r� masash q� Qeveria shqiptare do t� nd�rmarr� p�r t� eliminuar n� m�nyr� progresive pun�n e f�mij�ve. Nd�r masat kryesore q� mund t� p�rmendim �sht� mbik�qyrja m� e mir� e tregut formal t� pun�s, si dhe forcimi i arsimimit, si nj� element progresiv kund�r pun�s s� f�mij�ve.

Pun�simi i grave

N� Shqip�ri, kuadri ligjor n� lidhje me pun�simin madje dhe formimin profesional, parashikon nj� s�r� masash me q�llim ndalimin e diskriminimit n� fush�n e pun�simit, veprimtaris� profesionale si dhe p�rfitimeve nga sigurimet shoq�rore.

Periudha e tranzicioni ka goditur ve�an�risht seriozisht grat� p�r sa i p�rket pun�simit. Grat� jan� p�rjashtuar nga sektor� t� ndrysh�m t� pun�s; kjo lidhet me at� se si grat� p�rkufizohen (kryesisht p�r t�u kujdesur p�r familjen), mosh�n e tyre, paragjykimet rreth aft�sive t� grave p�r t� kryer detyra t� shkall�ve t� ndryshme t� v�shtir�sis�, dhe munges�n e besimit q� grat� mund t� japin po aq rezultate sa dhe burrat n�se pun�sohen n� nivele t� larta. Grat� nuk kan� pushtet ekonomik. Pozicioni i tyre ekonomik ka pasur nj� influenc� negative n� aft�sin� e tyre p�r t� marr� pjes� n� sektorin e biznesit. P�r shembull, grat� kan� v�shtir�si p�r t� marr� kredi financiare, sepse ato zakonisht kan� n� pron�si shum� kolateral t� vog�l, si p�r shembull prona. P�r m� tep�r, Shqip�ria nuk ka programe t� ve�anta huadh�nieje ose asistenc� trajnuese p�r grat� q� t�
inkurajojn� nismat e tyre t� biznesit.

Sipas Shoqat�s �Refleksione� rezulton se pavar�sisht legjislacionit t� miratuar, n� realitet grat� e minoriteteve Rome apo Egjyptiane, si dhe grat� e mosh�s s� rritur t� mesme, jan� t� diskriminuara n� fush�n e pun�simit, pik�risht p�r shkak t� ngjyr�s apo mosh�s s� tyre. Ndon�se k�to gra mund t� jen� t� trajnuara apo kualifikuara, jan� shum� t� rrall� pun�dh�n�sit q� pranojn� t� pun�sojn� gra me ngjyr� apo gra t� mosh�s s� rritur t� mesme, p�r shkak t� mentalitetit paragjykues mbi aft�sit� e tyre. Situat�n n� k�t� drejtim duket se ende nuk kan� arritur ta p�rmir�sojn� as masat e parashikuara n� Strategjin� e Pun�simit dhe Formimit Profesional (SPFP - hartuar nga Qeveria shqiptare n� vitin 2003) apo urdhrat dhe vendimet nxjerr� n� vijim t� saj.

Pavar�sisht se n� SPFP citohen masa lidhur me programe t� ve�anta q� nxisin pun�simin e grave t� mosh�s s� rritur t� mesme si dhe trajnimin, kualifikimin apo pun�simin e grave Rome, integrimi ve�an�risht i k�tyre dy kategorive n� tregun e pun�s, �sht� pothuajse i pamundur.

Publikimi i fundit �Femra dhe meshkuj 2005� t� INSTAT, analiza e nivelit t� pun�simit sipas gjinis� n� vite, tregon se gjat� periudh�s 1994-2004 niveli i pun�simit t� femrave ka qen� duksh�m m� i ul�t se ai i meshkujve. Diferencat midis nivelit t� pun�simit femra meshkuj jan� m� t� theksuara n� sektorin privat jo-bujq�sor, ku numri i femrave t� pun�suara z� vet�m 25%, pjes�marrja e tyre rritet n� sektorin shtet�ror ku femrat p�rb�jn� 43.4 % t� t� pun�suarve, nd�rsa n� sektorin privat bujq�sor nivelet e pun�simit jan� pak a shum� t� nj�jta.

Shumica e femrave t� pun�suara vazhdojn� t� punojn� n� sektor� n� t� cil�t femrat tradicionalisht kan� qen� m� t� p�rqendruara. K�shtu n� arsim ato p�rfaq�sojn� 67.5 p�r qind, n� sh�ndet�si rreth 74.7 p�r qind. Megjithat� dhe n� k�ta sektor�, vihet re q� grat� jan� t� pun�suara kryesisht n� nivelin e specialisteve dhe kur vjen fjala p�r postet drejtuese, s�rish vendin kryesor e z�n� burrat. Pjes�marrja e tyre bie n� grupin industri, hotele e restorante, tregti, ku meshkujt z�n� nj� p�rqindje m� t� lart�. Sektor�t nd�rtim dhe transport/komunikacion dominohen nga meshkujt.

N� grupin e t� papun�ve t� regjistruar, analiza sipas gjinis� tregon se femrat p�rb�jn� 47.7 % , kjo nuk ka t� b�j� me nivelin e papun�sis� tek femrat, por me faktin q� femrat jan� m� pak t� interesuara t� regjistrohen p�r t� k�rkuar pun� duke par� mund�sit� e pakta q� ato kan� n� tregun e pun�s. Gjithashtu niveli m� i ul�t i pun�simit tek femrat patjet�r q� nxjerr m� pak femra t� regjistruara si t� papuna se meshkuj.

Informacioni p�r raportet e pagave nd�rmjet meshkujve e femrave (INSTAT) tregon se pagat e femrave n� sektorin jobujq�sor ishin rreth 27 p�r qind m� t� ul�ta se t� meshkujve dhe kjo diferenc� ishte m� e theksuar p�r t� pun�suarit n� sektorin privat jobujq�sor, n� krahasim me t� pun�suarit n� sektorin shtet�ror. Ky dallim vihet re n� t� gjitha moshat dhe pothuaj n� t� gjitha deg�t e ekonomis�. Dallimi gjinor n� pag� �sht� paksa m� i vog�l n� deg�t e arsimit dhe t� administrat�s publike, rrjedhoj� e faktit q� n� k�to deg� mbizot�ron sektori shtet�ror. Paga mesatare p�r nj� t� pun�suar n� sektorin shtet�ror n� vitin 2004 �sht� 24,393 lek�.

P�rderisa nuk ekzistojn� nd�rmarrje t� m�dha, grat� kan� pak mund�si p�r pun�sim. Kjo nuk �sht� e nj�jt� p�r burrat q� mund t� emigrojn� p�r pun� sezonale q� t� pun�sohen n� qytet ose jasht� shtetit. Megjith�se disa agjenci zhvillimi i kan� ndihmuar grat� t� fillojn� biznesin e tyre, n� p�rgjith�si, ekzistojn� pak mund�si p�r t� zhvilluar nj� biznes n�p�rmjet kredis� si p�r burrat dhe grat�.

L�vizja sindikaliste

Gjat� viteve t� regjimit totalitar p�r afro 50 vjet Bashkimet profesionale (t� ashtuquajtura sindikata) jan� konsideruar si nj� mjet i partis� s� pun�s dhe qeveris�. N� statutin e tyre ka qen� pranuar se edukimi dhe bindja ishin m� t� r�nd�sishmet se �do gj� tjet�r dhe �do form� tjet�r e aktiviteteve sindikaliste ka qen� e ndaluar.

�sht� e v�rtet� se sindikatat kan� nj� rol pozitiv n� p�rmbysjen e komunizmit dhe krijimin e pluralizmit n� Shqip�ri por ato pranuan terapin� e �shokut� dhe pushimin e t� pun�suarve n� vend q� t� b�nin t� kund�rt�n.

Gjat� k�tyre viteve t� fundit nj� fenomen paradoksal ka ndodhur. Nd�rsa n� nj�r�n an� numri i t� pun�suarve �sht� ulur ai i sindikatave �sht� rritur. N� Ministrin� e Pun�s dhe ��shtjeve Sociale jan� regjistruar rreth 60 sindikata q� veprojn� n� vend.

Krijimi i federative dhe konfederatave �sht� bazuar n� ligj dhe �sht� nj� proces demokratik, por �sht� leht�sisht i duksh�m nonsensi kur ato funksionojn� vet�m me emrin e tyre pa pasur an�tar�; jo vet�m q� nuk i sh�rben l�vizjes sindikaliste por dhe e d�mton at�. Megjithat� �sht� pozitive q� shumica e sindikatave jan� bashkuar n� dy konfederata t� m�dha: Bashkimi i Sindikatave t� Pavarura t� Shqip�ris� (BSPSH) dhe Konfederata e Sindikatave t� Shqip�ris� (KSSH).

Sindikatat kan� luajtur dhe kan� meritat e tyre n� krijimin e pluralizmit. Pas k�mb�nguljes s� sindikatave �sht� krijuar K�shilli Komb�tar i Pun�s si nj� organ trepal�sh n� 1996. N� k�t� vit �sht� nj� marr�veshje komb�tare �sht� n�nshkruar mes BSPSH dhe qeveris� p�r here t� pare. Marr�veshja p�rmbante nd�r t� tjera p�rcaktimin e minimumit jetik dhe indeksimin e pagave kundrejt inflacionit.

Si rezultat i k�rkesave t� sindikatave disa kushte jan� plot�suar n� ligjin e sigurimit shoq�ror (ve�an�risht p�r sa u p�rket pensioneve), sepse pensionet reale jan� 50% t� niveleve t� 1990 dhe tani ato mbulojn� gjysm�n e minimumit jetik.
Shqip�ria ka pak sindikata pasi p�rqindja e pun�marr�sve pran� pronar�ve privat �sht� e vog�l. Kjo ndodh sepse tregu i pun�s funksionon keq. Pun�simi megjith�se �sht� dhe duhet t� kuptohet si faktor vendimtar p�r zhvillimin e vendit funksionon shum� dob�t.

Pjesa m� e madhe e t� pun�suarve jan� n� nd�rmarrje t� vogla ku kryesisht punojn� njer�z t� af�rt, me pun�sim joformal, nd�rsa n� nd�rmarrje t� p�rbashk�ta me t� huajt, �sht� shum� e v�shtir� t� nd�rtohen sindikata.

Me gjith� pages�n shum� t� ul�t t� pun�marr�sve, frika q� ata kan� se mund t� humbin vendin e pun�s, i b�n q� t� n�nshtrohen, t� ken� frik� t� k�rkojn� t� drejtat e tyre, pra shihet sa larg jan� sindikatat nga misioni i tyre.
N� dukje shteti shqiptar i ka kryer detyrimet kundrejt sindikatave. �sht� e sanksionuar n� kushtetut�, Kodin e Pun�s, akte n�nligjore etj. Ka nj� Ministri t� Pun�s dhe t� Shanseve t� Barabarta. N� �do rreth ka zyra pune dhe inspektorate t� pun�s. K�shilli Komb�tar i pun�s �sht� i p�rcaktuar n� Kodin e Pun�s si p�rb�rje dhe funksionim, por ky k�shill nuk funksionon si organ vendimmarr�s dhe nuk �sht� ngritur akoma Gjykata e Pun�s.

Pun�marr�sit q� kan� qeverin� si pun�dh�n�se dhe q� p�rb�jn� p�rqindjen m� t� madhe t� sindikatave jan� m� t� organizuara por m� t� pamotivuarat. Kjo gj� �sht� e pranuar dhe nga qeveria si p�r m�suesin�, sh�ndet�sin�.