T� drejtat e pun�tor�ve n� Kroaci

30 Prill 2007

N�se e shikojm� nivelin ligjor t� mbrojtjes s� t� drejtave t� pun�tor�ve n� Kroaci, pa shum� m�dyshje do t� konkludojm� se ai �sht� i k�naqsh�m n� shkall� t� gjer�, madje edhe sipas standardeve t� Bashkimit Evropian. Me Ligjin e pun�s ndalohen t� gjitha llojet e diskriminimit t� personave q� k�rkojn� pun� ose ve�m� jan� t� pun�suar � prej diskriminimit t� bazuar n� rac� dhe ngjyr� t� l�kur�s, obligimet familjare dhe mosh�, e deri t� diskriminimi gjinor ose p�r shkak t� orientimit seksual.

Ligji i pun�s posa��risht ndalon �do lloj t� qasjes s� nj�anshme ndaj shtatz�nave, si� �sht� refuzimi p�r pun�sim apo largimi nga puna, madje edhe k�rkimin e t� dh�nave p�r shtatz�nin� e gruas. Po ashtu, prerazi definohet barazia e pag�s p�r femra dhe meshkuj p�r kryerjen e llojit t� nj�jt� t� pun�s.

Marr�veshjet e pun�s p�r koh� t� caktuar - q� pun�tor�t i sjellin n� nj� pozit� t� pavolitshme - Ligji i konsideron si p�rjashtime, k�shtu q� arritja e tyre �sht� e kufizuar me q�llim dhe koh� (nuk �sht� i mundsh�m afati m� i gjat� se 3 vjet). Po ashtu, pun�dh�n�si duhet ta njoftoj pun�torin p�r pun�t t� tjera q� mund t�i kryej� me marr�veshje p�r koh� t� pacaktuar.

Orari i plot� i pun�s �sht� i kufizuar n� dyzet or� pune p�r nj� jav�, derisa puna jasht� orarit gjithashtu konsiderohet si p�rjashtim me koh�zgjatje maksimale prej dhjet� or�sh dhe me pag� t� ngritur. N�se puna jasht� orarit zgjat m� shum� se kat�r jav� rresht, at�her� pun�dh�n�si �sht� i obliguar q� ta njoftoj� inspektoratin p�r k�t� gj�.

Normat ligjore q� kan� t� b�jn� me prishjen e kontrat�s s� pun�s p�r shkak t� arsyeve t� pun�s (q� jan� arsyet m� t� shpeshta), po ashtu ng�rthejn� nj� mori kufizimesh p�r pun�dh�n�sin � prej obligimit p�r t�ia d�shmuar pun�torit se nuk mund t�i ofroj� vend tjet�r t� pun�s e as ta parakualifikoj at�, deri t� detyrimi p�r t�u kujdesur p�r mosh�n e pun�torit dhe ndalimin e pun�simit t� personit tjet�r n� vendin e nj�jt� t� pun�s, n� periudh� prej gjasht� muajsh. Gjithashtu, pun�tori nuk mund t� pushohet nga puna p�r shkak t� problemeve sh�ndet�sore, pushimit t� lehonis�, ose p�r shkak t� paditjes s� pun�dh�n�sit.

Afati i pushimit nga puna zgjatet sipas koh�s q� pun�tori e ka kaluar t� pun�dh�n�si, deri n� 4 muaj p�r pun�tor�t m� t� vjet�r se 55 vjet, q� t� pun�dh�n�si kan� punuar mbi 20 vjet. N�se p�r shkak t� arsyeve t� pun�s p�rjashtohen m� shum� pun�tor (mbi 20), pun�dh�n�si �sht� i obliguar q� ta hartoj� programin e p�rkujdesjes s� pun�tor�ve tepric� dhe me shkrim ta arsyetoj� vendimin e tij para organit kompetent p�r pun�sim.

Pun�tor�t, n� m�nyr� t� lir�, pa lejen e askujt mund t� krijojn� sindikata, nd�rsa an�tar�simi n� to �sht� i lir�. Pun�dh�n�sve dhe asociacioneve t� tyre ju ndalohet kontrolli mbi sindikatat, financimi ose mb�shtetja e tyre, nd�rsa ndalohet �do lloj i diskriminimit t� pun�tor�ve p�r shkak t� an�tar�simit t� tyre n� sindikat�. Sindikatat, sipas kushteve t� parapara me Ligjin p�r kontrat� kolektive, mund t�u b�jn� pun�tor�ve thirrje p�r grev�, mir�po greva n� polici dhe n� forcat ushtarake �sht� e kufizuar p�r shkak t� natyr�s specifike t� pun�s.

Mbik�qyrjen e zbatimit t� normave t� t� drejtave t� pun�s i b�n Inspektorati.

Mir�po, mu sikur edhe n� fusha t� tjera t� politik�s publike, n� Kroaci ekziston nj� mosp�rputhje e fuqishme n� mes t� mbrojtjes q� parasheh ligji dhe asaj q� ofrohet, respektivisht respektimit t� ligjit. K�shtu, sipas sindikatave, nj� mori pun�dh�n�sish i pun�sojn� pun�tor�t n� t� zez� (pa paguar tatim dhe sigurin� sociale, sigurimin sh�ndet�sor dhe at� pensional), nd�rsa shum� shpesh pun�tor�t i lajm�rojn� me kuot�n m� t� ul�t t� pag�s (e cila n� vitin 2006 ishte rreth 2170 kuna bruto, respektivisht 294.57 euro), derisa pjesa tjet�r paguhet �n� dor�.

Sipas hulumtimit t� Fondacionit evropian p�r p�rmir�simin e kushteve t� jet�s dhe pun�s www.eurofound.europa.eu p�r kushtet e pun�s n� Evrop�, n� baz� t� or�ve t� punuara, Kroacia gjendet n� pjes�n e ep�rme t� vendeve t� p�rfshira n� hulumtim: 18 p�r qind e pun�tor�ve punojn� m� shum� se 48 or� n� jav�, nd�rsa 11 % punojn� 7 dit� n� jav�. Krahas k�saj, m� shum� se gjysm�s s� pun�tor�ve nuk ju paguhen or�t e punuara shtes�. Dhe n� fund, shum� nd�rmarrje me muaj t� t�r� nuk i paguajn� rrogat. T� gjitha k�to shkelje t� ligjit, i p�rcjell avashll�ku dhe jo efikasiteti i gjyq�sis� p�r kontestet e pun�s.

Si� duket, masat e rrepta ligjore t� cilat v�shtir� plot�sohen, n� kombinim me shtetin, q� �sht� shum� e dob�t p�r t�i detyruar t� gjith� q� t�i respektojn� ato, prodhojn� kund�r-efektin e asaj �far� ka menduar ligjv�n�si: zgjerimin e hap�sir�s p�r ekonomin� e hirt� ku thuajse nuk vlen asnj� rregull e caktuar.

Kur shikohet pozita e grave n� tregun e pun�s, e cila po ashtu precizohet me Ligjin e pun�s, shihet qart� se ajo �sht� m� e pafavorshme se ajo e meshkujve. K�shtu, sipas t� dh�nave q� disponojn� Sindikatat e pavarura kroate NHS, grat� n� p�rgjith�si kan� pag� 10 deri n� 20 p�r qind m� t� ul�t se meshkujt, nd�rsa pjes�marrja e tyre n� numrin e t� papun�ve �sht� 61 p�r qind. Kjo gj� nuk �sht� vet�m shkelje e Ligjit por edhe ndarje e rr�njosur e vendit �mashkullor� dhe �fem�ror� n� shoq�ri - pra edhe k�tu d�shira e ligjv�n�sit p�rkund�r t� gjitha masave t� parapara nuk po beh�t realitet.

N� Kroaci momentalisht veprojn� rreth 400 sindikata dhe shtat� bashk�si sindikatash (unione) me an�tar�si t� p�rgjithshme prej 450 000 vet�ve (rreth 35% t� t� pun�suarve � para se gjithash n� sektorin publik dhe nd�rmarrjet e m�dha). Megjithat�, �sht� i njohur fakti se para dhjet� vjet�sh kjo shif�r ka qen� dy her� m� e madhe (t� dh�nat nga NHS). Shumica e sindikatave �sht� e pavarur nga partit� dhe pushteti, mir�po dallimet, p�rplasjet e her�pashershme dhe garat q� b�jn� sindikatat dhe drejtuesit e tyre, n� shum��ka (pak a shum� me ose pa arsye) i v�n� n� pik�pyetje pozicionet p�r t� cilat deklarohen.

Aktiviteti themelor i sindikatave �sht� natyrisht angazhimi p�r arritjen e marr�veshjeve kolektive me pun�dh�n�sit n� shkall� t� nd�rmarrjeve, respektivisht t� shoq�rive t� sip�rmarr�sve, n� nivelin e nj� dege t� ekonomis� ose t� ekonomis� s� p�rgjithshme. Marr�veshjet mbulojn� ��shtjet q� kan� t� b�jn� me marr�dh�niet e pun�s dhe t� drejtat e pun�tor�ve dhe jan� t� obligueshme vet�m p�r an�tar�t e organizat�s (pun�dh�n�sit dhe pun�tor�t) q� e kan� n�nshkruar at�. Mir�po n�se ministri p�rgjegj�s vler�son se ekziston interesi publik, at�her� marr�veshja kolektive mund t� zgjerohet edhe te personat q� nuk jan� n�nshkrues t� saj. Marr�veshja m� e r�nd�sishme e till�, �sht� ajo e lart�sis� s� pag�s m� t� vog�l, q� �sht� p�rhapur tek t� gjith� pun�dh�n�sit dhe pun�tor�t brenda shtetit. Megjithat�, sikur edhe vet� sindikatat, shumica e marr�veshjeve kolektive mbulojn� vet�m t� pun�suarit n� sektorin publik dhe n� nd�rmarrjet e m�dha.

P�r t� kuptuar raportin dhe dinamik�n e bisedimeve n� mes t� sindikatave dhe pun�dh�n�sve, por edhe shtetit si pal� t� tret�, n� Kroaci (sikur edhe n� pjes�n d�rmuese t� Evrop�s kontinentale) �sht� shum� i r�nd�sish�m nocioni i partneritetit social. Ai p�rfshin trajtat formale dhe joformale t� bashk�punimit dhe p�rshtatjes s� interesave vetjake t� k�tyre tri pal�ve n� fush�n e rregullimit t� pun�s dhe tregut t� pun�s.

Forma m� e r�nd�sishme e k�tij bashk�punimi n� nivel nacional �sht� K�shilli ekonomik-social (GSV). B�het fjal� p�r organin trepal�sh t� Qeveris�, i themeluar me marr�veshje t� tre partner�ve social�, q� funksionon q� nga viti 1994. GSV-ja p�rb�het nga nj� num�r i madh i sektor�ve tematik� (puna dhe politika sociale, politika e pagave dhe e tatimit, marr�veshjet kolektive etj.) q� p�rb�hen nga ekspert�t t� fushave t� caktuara, e nj�koh�sisht edhe nga p�rfaq�suesit e partner�ve social�. N� mesin e detyrave kryesore t� GSV-s� b�n pjes� edhe p�rcjellja e politik�s ekonomike dhe sociale, dh�nia e mendimeve p�r propozim-ligjet nga fusha e pun�s, marr�veshjet kolektive dhe zbatimit t� tyre si dhe hartimi i listave p�r pajtuesit dhe arbitrit p�r kontestet e pun�s.

N� p�rb�rjen e tashme t� GSV-s� nga ana e shtetit marrin pjes� p�rfaq�suesit e Qeveris� dhe Ministris� s� Ekonomis�, Pun�s dhe Tregtis�. Pun�dh�n�sit p�rfaq�sohen nga Shoqata e pun�dh�n�sve kroat�, nd�rsa sindikatat p�rfaq�sohen nga gjasht� zyre t� sindikatave q� i plot�sojn� kushtet e p�rfaq�simit (s� paku 15.000 an�tar�, s� paku 5 sindikata nacionale si an�tar�, veprimtaria n� se paku 11 komuna dhe s� paku 3 marr�veshje kolektive t� arritura n� nivel nacional). Po ashtu k�shillat t� tilla ekonomike, sipas principit t� nj�jt�, jan� formuar n� t� gjitha komunat kroate.

Edhe pse jo rrall� prej p�rfaq�suesve t� sindikatave mund t� d�gjohet se partneriteti social shpesh �sht� m� shum� deklarativ se real, dhe se ky model i ndikimit formal t� interesave t� organizuara mbi politik�n publike �sht� m� shum� korporativistik se demokratik Korporatizimi, duket sikur partneriteti social, s� paku tash p�r tash, nuk ka alternativ�.

Megjithat�, sot ka gjithnj� e m� shum� probleme me t� cilat ballafaqohen pun�tor�t n� Kroaci, ndaj t� cilave baza e tashme ligjore p�r mbrojtjen e pun�tor�ve pa marr� parasysh efikasitetin e saj, nuk �sht� n� gjendje t�u p�rgjigjet. Nj� prej problemeve t� tilla ka t� b�j� me firmat e vogla private, ku shum� masa mbrojt�se gjat� pun�simit thjesht nuk mund t� zbatohen. Pun�tor�t e k�tyre firmave n� t� shumt�n e rasteve nuk jan� an�tar� t� sindikatave (p�r shkak t� pamund�sis� s� organizimit dhe p�r shkak t� presionit t� shtuar t� pun�dh�n�sve) nd�rsa t� drejtat e tyre as q� jan� marr� parasysh n� marr�veshjet kolektive. Sipas t� dh�nave t� NHS-it, sot n� Kroaci jan� rreth 1 milion pun�tor� t� till�.

Problemi tjet�r q� e b�n t� pafuqishme mbrojtjen klasike t� pun�tor�ve ka t� b�j� me ndryshimin gradual t� tregut t� pun�s. Ky ndryshim v�rehet n� p�rhapjen gjithnj� e m� t� madhe t� pun�s me afat t� caktuar kohor, pun�n me marr�veshje p�r vep�r (puna honorar), puna t� disa pun�dh�n�s, pun�simi sezonal etj. Pun�tor�t me pun�sim t� till� nuk an�tar�sohen n� sindikata dhe as n� sistemin e marr�veshjeve kolektive.
Kjo gj� n� shum� raste sjell� deri t� situata ku pun�tor�t n� t�r�si i n�nshtrohen vullnetit t� pun�dh�n�sit (p�r shembull, jo rrall� ndodh� q� marr�veshjet p�r pun� me afat t� caktuar t� vazhdohen n� pafund�si, duke e riem�ruar pozit�n n� vendin e pun�s).

Mir�po p�rhapja e pun�s atipike, pa marr� parasysh pengesat, tregon se n� kushtet e ekonomis� s� hapur si� �sht� ajo e Kroacis�, p�r q�ndrueshm�rin� e konkurrenc�s s� kompanive, qart� shihet se nevojitet fuqia pun�tore m� fleksibile. Koncepti i tregut t� pun�s, ku pun�tor�t punojn� t�r� jet�n e tyre n� nj� vend t� caktuar t� pun�s, duke shfryt�zuar vet�m nj� shkatht�si n� nj� nd�rmarrje t� madhe me hierarki, �do dit� e m� pak �sht� e q�ndrueshme. Fleksibiliteti i pun�s nd�rkaq, nuk ka t� b�j� vet�m me lirin� m� t� madhe t� pun�torit n� organizimin e pun�s dhe koh�s vetjake. N� k�t� kontekst edhe sindikatat edhe shteti nuk duhet t� luftojn� p�r mbajtjen e konceptit t� pun�s q� ka praruar para nj�zet ose tridhjet� vjet�sh, por duhet gjetur m�nyrat si t� mbrohen t� drejtat e pun�tor�ve n� rrethanat e ndryshuara.

Problemi i tret� dhe ndoshta m� i r�nd� �sht� ai i papun�sis�. Shkalla e papun�sis� n� Kroaci sillet rreth 17 p�r qind, nd�rsa numri i p�rgjithsh�m i t� pun�suarve �sht� 54, 9 p�r qind e popullsis� (NHS). N� k�t� situat�, q� k�rc�non me shkat�rrimin e sistemit t� p�rgjithsh�m t� mbrojtjes sociale, megjithat� nuk �sht� e mundshme t�i p�rgjigjesh me masa t� mbrojtjes s� pun�tor�ve, nd�rsa shum�kush konsideron se zgjidhja e saj �sht� n� kund�rshtim me shkall�n e lart� t� mbrojtjes s� pun�tor�ve.
N� fakt, sa m� t� m�dha q� jan� kufizimet ligjore p�r pun�dh�n�sin, nd�rsa t� pun�suarit t� mbrojtur (nga humbja e vendit t� pun�s dhe pagave t� ul�ta), shpenzimet e pun�simit t� pun�dh�n�sve jan� m� t� larta, nd�rsa k�rkesa p�r pun� m� e vog�l.
P�rgjigjen ndaj problemit t� papun�sis� assesi nuk mund t� jet� zvog�limi i t� drejtave t� pun�tor�ve, mir�po gjithsesi �sht� e nevojshme q� t� vendoset caku i pun�simit dhe p�rshtatjes s� t� drejtave t� pun�tor�ve n� tregun e pun�s, para atij t� mbajtjes s� pun�tor�ve ekzistues n� tregun e nj�jt� t� pun�s.